<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0004-0622</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Archivos Latinoamericanos de Nutrición]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[ALAN]]></abbrev-journal-title>
<issn>0004-0622</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedad Latinoamericana de Nutrición]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0004-06222000000400003</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La adaptación y validación de una escala de seguridad alimentaria en una comunidad de Caracas, Venezuela]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dellohain]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paulina Lorenzana]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sanjur]]></surname>
<given-names><![CDATA[Diva]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad Simon Bolivar Cornell University ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Caracas ]]></addr-line>
<country>Venezuela</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2000</year>
</pub-date>
<volume>50</volume>
<numero>4</numero>
<fpage>334</fpage>
<lpage>340</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0004-06222000000400003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0004-06222000000400003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0004-06222000000400003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Este trabajo describe el proceso de modificar y validar un índice de hambre desarrollado en los Estados Unidos por Wehler y colaboradores (1992). Forma parte de un trabajo de investigación cuyo objetivo principal es desarrollar y validar un método abreviado que estima dimensiones tanto cuantitativas (suficiencia alimentaria) como cualitativas (percepción de la mujer) de la seguridad alimentaria en el hogar. En un estudio piloto se modificó la escala original de 2 puntos 8 ítems a una escala de 4 puntos, 12 ítems. La confiabilidad medida por el coeficiente Alpha de Cronbach fue alto (0.871) sugiriendo consistencia en los ítems de la escala. El instrumento fue aplicado a una muestra de 238 hogares pobres y muy pobres de un barrio periurbano de Caracas. Para determinar la validez global del instrumento se analizó la relación entre posibles determinantes: económicos, sociales y de comportamiento y el nivel de seguridad alimentaria medido con la escala. Mediante análisis factorial se constata la validez conceptual del instrumento. Utilizando el método estadístico de regresión múltiple se presentan evidencias de la validez interna de la escala. Cuatro determinantes: puntaje de predictores de suficiencia energética, ingreso per cápita mensual, clase social y número de hijos en el hogar predicen en dirección esperada el nivel de seguridad alimentaria percibida por la mujer (R² = 0.343). Se concluye que este instrumento junto con otro para medir en forma breve la suficiencia alimentaria, basada en alimentos estratégicos, podría ser un método simple, válido y preciso para identificar y vigilar hogares que padecen algún grado de inseguridad alimentaria en zonas urbanas de bajos recursos del país.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The process of adapting and validating a perceived household food security scale in a poor community. This paper describes the process of modifying and validating a hunger index developed in the United States by Wehler et al (1992). It is part of a research whose main objective is to develope and validate a simple method that measures both quantitative (food sufficiency) and qualitative (female self-perception) dimensions of household food insecurity. In a pilot study, the original instrument was modified from a 2 point 8 item to a 4 point 12 item scale.Precision measured with Alpha Chronbach's coeficient was high (0.871) suggesting consistency in the scale's items. The instrument was applied to a sample of 238 poor and very poor households in a peri-urban barrio of Caracas. To determine overall internal validity of the scale the relationship between possible economic, social and behavioral determinants and food security level measured with the scale, was analyzed. Construct validity of the scale was established with factor and principal components analysis. Finally, with multiple regression analysis evidence is presented for overall validity of the scale. Four determinants: predictors of food sufficency score, monthly income per capita, social class, and number of children in the household predict in the expected direction self-perceived food security level (R² = 0.343). Results suggest that this instrument, together with an abbreviated measure of food sufficiency, based on strategic foods may be a valid, precise, and simple method for identifying and monitoring households that suffer from some degree of food insecurity in poor urban communities.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Escala de percepción]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[validación]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[seguridad alimentaria del hogar]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Self-perceived scale]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[validation]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[household food security]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[   <B>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman"><font size="4">La adaptaci&oacute;n y validaci&oacute;n de una escala de seguridad</font>  <font size="4">alimentaria en una comunidad de Caracas, Venezuela</font></font></P> </B> <I>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Paulina Lorenzana Dellohain y Diva Sanjur</font></P> </I>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Universidad Sim&oacute;n Bol&iacute;var Caracas, Venezuela y Cornell University, Ithaca, NY</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">RESUMEN.&nbsp;</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> </B><font face="Times New Roman" size="3">Este trabajo describe el proceso de modificar y validar un &iacute;ndice de hambre desarrollado en los Estados Unidos por Wehler y colaboradores (1992). Forma parte de un trabajo de investigaci&oacute;n cuyo objetivo principal es desarrollar y validar un m&eacute;todo abreviado que estima dimensiones tanto cuantitativas (suficiencia alimentaria) como cualitativas (percepci&oacute;n de la mujer) de la seguridad alimentaria en el hogar. En un estudio piloto se modific&oacute; la escala original de 2 puntos 8 &iacute;tems a una escala de 4 puntos, 12 &iacute;tems. La confiabilidad medida por el coeficiente Alpha de Cronbach fue alto (0.871) sugiriendo consistencia en los &iacute;tems de la escala.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El instrumento fue aplicado a una muestra de 238 hogares pobres y muy pobres de un barrio periurbano de Caracas. Para determinar la validez global del instrumento se analiz&oacute; la relaci&oacute;n entre posibles determinantes: econ&oacute;micos, sociales y de comportamiento y el nivel de seguridad alimentaria medido con la escala.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Mediante an&aacute;lisis factorial se constata la validez conceptual del instrumento. Utilizando el m&eacute;todo estad&iacute;stico de regresi&oacute;n m&uacute;ltiple se presentan evidencias de la validez interna de la escala. Cuatro determinantes: puntaje de predictores de suficiencia energ&eacute;tica, ingreso per c&aacute;pita mensual, clase social y n&uacute;mero de hijos en el hogar predicen en direcci&oacute;n esperada el nivel de seguridad alimentaria percibida por la mujer (R<SUP>2</SUP> = 0.343). Se concluye que este instrumento junto con otro para medir en forma breve la suficiencia alimentaria, basada en alimentos estrat&eacute;gicos, podr&iacute;a ser un m&eacute;todo simple, v&aacute;lido y preciso para identificar y vigilar hogares que padecen alg&uacute;n grado de inseguridad alimentaria en zonas urbanas de bajos recursos del pa&iacute;s.</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Palabras clave:</font></B> <font face="Times New Roman" size="3"> Escala de percepci&oacute;n, validaci&oacute;n, seguridad alimentaria del hogar.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">SUMMARY.&nbsp;</font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"> </B><font face="Times New Roman" size="3"> The process of adapting and validating a perceived household food security scale in a poor community. <B> </B></font><font face="Times New Roman" size="3">This paper describes the process of modifying and validating a hunger index developed in the United States by Wehler et al (1992). It is part of a research whose main objective is to develope and validate a simple method that measures both quantitative (food sufficiency) and qualitative (female self-perception) dimensions of household food insecurity. In a pilot study, the original instrument was modified from a 2 point 8 item to a 4 point 12 item scale.Precision measured with Alpha Chronbach's coeficient was high (0.871) suggesting consistency in the scale's items.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">The instrument was applied to a sample of 238 poor and very poor households in a peri-urban barrio of Caracas. To determine overall internal validity of the scale the relationship between possible economic, social and behavioral determinants and food security level measured with the scale, was analyzed. Construct validity of the scale was established with factor and principal components analysis. Finally, with multiple regression analysis evidence is presented for overall validity of the scale.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Four determinants: predictors of food sufficency score, monthly income per capita, social class, and number of children in the household predict in the expected direction self-perceived food security level (R<SUP>2</SUP> = 0.343). Results suggest that this instrument, together with an abbreviated measure of food sufficiency, based on strategic foods may be a valid, precise, and simple method for identifying and monitoring households that suffer from some degree of food insecurity in poor urban communities.</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Key words:</font></B> <font face="Times New Roman" size="3"> Self-perceived scale, validation, household food security.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Recibido:13-01-1999</font> <font face="Times New Roman" size="3">Aceptado:17-07-2000</font> </P> <B>    <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">INTRODUCCION</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Durante la Cumbre Mundial de Alimentaci&oacute;n celebrada en Roma en Noviembre de 1996, 187 naciones acordaron que existe seguridad alimentaria cuando todas las personas, en todo momento, tienen acceso f&iacute;sico y econ&oacute;mico a alimentos nutritivos en cantidad y calidad suficientes para cubrir sus necesidades y preferencias alimentarias para una vida activa, saludable y productiva. Los pa&iacute;ses reconocieron que la seguridad alimentaria implica disponibilidades alimentarias suficientes y acceso a alimentos adecuados. Reconocieron adem&aacute;s, que la reducci&oacute;n de la pobreza, la justicia social y sistemas alimentarios sostenibles son condiciones esenciales para el logro de la seguridad alimentaria para todos (1).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Los gobiernos nacionales, regionales y locales de pa&iacute;ses en desarrollo est&aacute;n luchando por resolver los problemas de pobreza, inseguridad alimentaria y malnutrici&oacute;n. En un mundo cada vez m&aacute;s globalizado y urbanizado, el desaf&iacute;o crece a medida que las brechas internas se agrandan, los empleos urbanos se tornan cada vez m&aacute;s escasos y por lo tanto la posibilidad de acceder a los recursos necesarios para cubrir las necesidades b&aacute;sicas se presentan cada vez m&aacute;s dif&iacute;ciles. Las evidencias se&ntilde;alan que la asociaci&oacute;n entre ingreso y seguridad alimentaria de hogares es mayor en el sector urbano que en el sector rural (2).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">En Venezuela, el logro de la seguridad alimentaria nacional prevalec&iacute;a sobre la seguridad alimentaria de los hogares, hasta 1989-90 con el desmantelamiento de los subsidios para los diferentes componentes del sistema alimentario. Hoy d&iacute;a, el acceso a alimentos, sobre todo por parte de los pobres quienes viven en sectores urbanos donde viva el 70-80% del total de los venezolanos menos privilegiados, se ha convertido en una preocupaci&oacute;n nacional. Se considera que un mejor acceso a suficientes alimentos depende del desarrollo socioecon&oacute;mico que permitir&aacute; un incremento en el ingreso real y el acceso a empleo (3). Mientras tanto, la dimensi&oacute;n de acceso a alimentos suficientes para cubrir las necesidades nutricionales es el enfoque principal de las medidas para realzar la seguridad alimentaria de hogares, implementados por el gobierno a trav&eacute;s de una variedad de programas sociales compensatorios (PSC) cuyos fines es proveer a los pobres de un conjunto de bienes y servicios que le permitan cubrir fundamentalmente sus necesidades de tipo primarias. Como dichos programas requieren de cuantiosos recursos de origen interno y externo, las distintas instancias gubernamentales deben garantizar que efectivamente estos recursos vayan a satisfacer las demandas de los sectores menos favorecidos de la sociedad. Varios de los PSC ofrecen asistencia alimentaria y monetaria directa a familias de bajos recursos econ&oacute;micos. Sin embargo, evaluaciones realizadas sobre ellas apuntan a la deficiente focalizaci&oacute;n de los programas como una de sus debilidades (4) ya que estos no contaban con m&eacute;todos v&aacute;lidos y precisos para medir la magnitud y la prevalencia de la inseguridad alimentaria de hogares (5).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Investigadores en los EEUU fueron pioneros en el desarrollo y la validaci&oacute;n de instrumentos para estimar hambre e inseguridad alimentaria (6-9). Los enfoques incluyen la construcci&oacute;n de un &iacute;ndice de hambre que capta insuficiencia alimentaria en el hogar por falta de dinero y experiencias de hambre entre adultos y ni&ntilde;os (9); una escala de inseguridad alimentaria que adem&aacute;s de lo anterior considere aspectos psicosociales de la inseguridad alimentaria (8) y algunos &iacute;tems incluidos en unas encuestas nacional (6,7).</font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">En Argentina, Aguirre (10) document&oacute; las estrategias de ajustes internos que hogares pobres implementaban para hacer frente a la hiperinflaci&oacute;n y los programas de ajuste macroecon&oacute;mico durante el periodo 1989-1994. Maxwell (11) report&oacute; sobre los mecanismos de sobrevivencia como indicadores de inseguridad alimentaria entre campesinos Africanos. En Am&eacute;rica Latina, el enfoque de la canasta b&aacute;sica de alimentos ha sido utilizado para estimar la prevalencia de la inseguridad alimentaria entre hogares en Colombia (12) y Cuba (13).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Hasta el presente, no conocemos de la existencia de un m&eacute;todo cuali-cuantitativo validado, para identificar y vigilar el nivel de seguridad alimentaria en hogares pobres de Am&eacute;rica Latina. Por lo tanto, emprendimos una investigaci&oacute;n cuyo prop&oacute;sito principal fue desarrollar y validar un m&eacute;todo sencillo para estimar y monitorear niveles de seguridad alimentaria en hogares, basados en dos mediciones: las principales fuentes energ&eacute;ticos y de micronutrientes espec&iacute;ficos en el hogar (la medida cuantitativa), adem&aacute;s de una escala de percepci&oacute;n de la mujer sobre la seguridad alimentaria en su hogar (la medida cualitativa). La medida cuantitativa estima suficiencia alimentaria en el hogar; la medida cualitativa capta dos dimensiones de la inseguridad alimentaria percibida: modificaciones en la ingesta debido a recursos insuficientes y experiencias de hambre entre adultos y ni&ntilde;os en el hogar. Este trabajo busca describir el proceso de adaptaci&oacute;n y validaci&oacute;n del "&iacute;ndice de hambre" de Wehler y colaboradores (9) para su posible uso en la valoraci&oacute;n de la inseguridad alimentaria de hogares urbanos de bajos recursos econ&oacute;micos.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><B><font face="Times New Roman" size="3">METODOS</font> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El proceso de adaptaci&oacute;n y validaci&oacute;n del &iacute;ndice de hambre (9) se desarroll&oacute; en dos etapas: un estudio piloto donde se comprob&oacute; la confiabilidad de la escala modificada y un estudio de campo en una comunidad peri-urbana de bajos recursos econ&oacute;micos para validar dicha escala.</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Estudio piloto</font> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El prop&oacute;sito del estudio piloto fue: a) adaptar el &iacute;ndice de hambre del "Community Childhood Hunger Identification Project" (CCHIP) (9), para uso en el presente estudio y b) probar el cuestionario que recoge datos para medir las variables determinantes del nivel de seguridad alimentaria en el hogar. Se aplic&oacute; un cuestionario desarrollado para recoger los datos de este estudio durante el lapso comprendido entre noviembre de 1994 y diciembre de 1995, en el distrito sanitario n&uacute;mero 4 del Ministerio de Sanidad y Asistencia Social en el Valle de Caracas, entre mujeres atendidas en una cl&iacute;nica de consulta externa.</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Adaptaci&oacute;n de la escala de SAH autopercibida</font> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El &iacute;ndice de CCHIP es una escala de 2 puntos (si o no) y 8 &iacute;tems que indica si los adultos o ni&ntilde;os del hogar son afectados por insuficiencia alimentaria percibida o una ingesta alimentaria alterada debido a falta de dinero (<a href="#tab1">Tabla 1</a>). Uno a cuatro respuestas positivas sugiere que la familia est&aacute; a riesgo de hambre; de cinco a ocho respuestas afirmativas indican un claro problema de hambre'; es decir, hay 5 o m&aacute;s signos de hambre en el hogar y por lo menos uno afecta directamente a los ni&ntilde;os. Una encuesta de 377 familias pobres en Seattle Washington reportaron una fuerte asociaci&oacute;n entre el &iacute;ndice de hambre y variables socioecon&oacute;micas a nivel del hogar, como tambi&eacute;n entre el &iacute;ndice y las estrategias de ajuste para hacer frente a la falta de alimentos en el hogar, validando as&iacute; la escala para la valoraci&oacute;n del hambre en los hogares estudiados (9).</font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tab1"></a><b>TABLA 1</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Indice de Hambre CCHIP</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=491> <TR><TD VALIGN="TOP" width="475">     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT size=3 face="Times New Roman">Itemes de la Escala </FONT></TD> </TR> <TR><TD VALIGN="TOP" width="475">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1. Falta sinero en el hogar para comprar alimentos?</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2. Se reduce el n&uacute;mero de alimentos para alimentar a los ni&ntilde;os por falta de dinero?</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3. Alg&uacute;n adulto come menos de lo que desea por falta de dinero para comprar alimentos?</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">4. Ag&uacute;n adulto reduce el n&uacute;mero de comidas por falta de dinero para comprar alimentos?</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">5. Alg&uacute;n ni&ntilde;o se queja de hambre porque ni hay sificiente comida en el hogar?</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">6. Alg&uacute;n ni&ntilde;o come menos de lo que desea porque no hay suficiente dinero para comprar alimentos?</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">7. Alg&uacute;n ni&ntilde;o se acuesta con hambre porque no hay sificiente dinero para comprar alimentos?</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">8. Alg&uacute;n ni&ntilde;o reduce el consumo de comidas porque no hay suficiente dinero para comprar alimentos</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>     ]]></body>
<body><![CDATA[<blockquote>       <blockquote>         <blockquote>           <P><font face="Times New Roman" size="3">Fuente: (9)</font> </P>     </blockquote>   </blockquote> </blockquote>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El &iacute;ndice anterior fue modificado a una escala de 12 &iacute;tems, 4 puntos (<a href="#tab2">Tabla 2</a>). La escala valora la percepci&oacute;n de la mujer con respecto a la severidad de la insuficiencia alimentaria en su hogar, reflejada en modificaciones del consumo alimentario debido a falta de recursos, o en experiencias de hambre entre adultos y ni&ntilde;os, durante los &uacute;ltimos seis meses. Cada &iacute;tem se codifica como 0 para `nunca', 1 para `pocas veces', 2 para `frecuentemente' y 3 para `siempre', dando un m&aacute;ximo de 36 puntos. Desde el punto de vista de la seguridad alimentaria percibida por el ama de casa, hogares con 0 puntos se consideran seguros, 12 o menos puntos refleja `inseguridad leve', de 13 a 24 puntos `inseguridad moderada' y 25 puntos o m&aacute;s ` inseguridad severa'.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El &iacute;ndice se prob&oacute; en dos etapas durante el estudio piloto. En la primera etapa, la escala se administr&oacute; a 20 familias pobres (estratos IV y V) seg&uacute;n el M&eacute;todo Graffar para clases sociales modificado para la poblaci&oacute;n venezolana (14), en el distrito sanitario descrito arriba. Se evaluaron los aspectos cognitivos de los &iacute;tems incluyendo uso de palabras, orden de preguntas, comprensi&oacute;n y categor&iacute;as de respuestas. Se consideraron cuidadosamente el flujo de la entrevista, la secuencia de las preguntas y la posici&oacute;n de cada una de las preguntas dentro del &iacute;ndice. Con base al an&aacute;lisis anterior, el cuestionario fue redise&ntilde;ado y aplicado por el investigador principal a 65 mujeres en una comunidad con caracter&iacute;sticas similares a la poblaci&oacute;n de este estudio. El coeficiente de consistencia interna, dado por &eacute;l a-Cronbach fue de 0.871 para los 12 &iacute;tems, indicativo de una escala bastante confiable y precisa; es decir, considerados en conjunto los &iacute;tems miden consistentemente las dos dimensiones de insuficiencia alimentaria (modificaciones en la ingesta por falta de recursos y experiencias de hambre en el hogar) que la escala pretende medir.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Para probar la validez global de la escala, se desarroll&oacute; un modelo conceptual basado en las caracter&iacute;sticas del hogar y las decisiones/comportamiento dentro de este que la literatura sugiere como determinantes de la seguridad alimentaria de hogares de bajos recursos econ&oacute;micos (<a href="#fig2">Figura 1</a>).</font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tab2"></a><b>TABLA 2</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Escala de Seguridad Alimentaria Percibida</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=542> <TR><TD WIDTH="462" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT size=3 face="Times New Roman">&nbsp;Items de la Escala&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</FONT></TD> <TD WIDTH="51" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 align="center">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">N</font></TD> <TD WIDTH="22" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">AV</font></TD> <TD WIDTH="31" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">F</font></TD> <TD WIDTH="11" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">S</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="494" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Falta de dinero en el hogar para comprar alimentos</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n miembro del hogar come menos de lo que desea por falta de dinero en el hogar</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Disminuye el n&uacute;mero usual de comidas por falta de dinero</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Disminuye el n&uacute;mero de comidas de alg&uacute;n adulto por falta de dinero en el hogar</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Disminuye el n&uacute;mero de comidas de alg&uacute;n ni&ntilde;o por falta de dinero en el hogar</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n adulto come menos en la comida principal por que los alimentos no alcanzan</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n ni&ntilde;o come menos en la comida principal por que los alimentos no alcanzan</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n adulto se queja de hambre por falta de alimentos</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n ni&ntilde;o se queja de hambre por falta de alimentos</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Se compran menos alimentos indispensables para ni&ntilde;os por falta de dinero</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n adulto se acuesta con hambre porque no alcanza la comida</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n ni&ntilde;o se acuesta con hambre porque no alcanza la comida</font></TD> <TD WIDTH="36" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></TD> <TD WIDTH="19" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></TD> <TD WIDTH="17" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></TD> <TD WIDTH="11" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>     <p ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; N= nunca; AV= a veces; F= frecuentemente; S= siempre</font> </p>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="fig1"></a><b>FIGURA 1</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Determinantes sociales y de comportamiento de la SAH</font></P>     <p ALIGN="CENTER"><img border="0" src="/img/fbpe/alan/v50n4/art03fig1.gif" align="center" width="550" height="452"></p>     
<P align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">Estudio de campo Una vez comprobada la confiabilidad de la escala, se llev&oacute; a cabo un estudio de campo en un barrio peri-urbano del Area Metropolitana de Caracas, para aplicar la escala y recoger los datos sociodemogr&aacute;ficos y de comportamiento requerido para su validaci&oacute;n global. Los datos fueron recogidos a trav&eacute;s de entrevistas personales con las mujeres en sus casas en una muestra representativa de 238 familias pobres y muy pobres (estratos IV y V seg&uacute;n el M&eacute;todo Graffar Modificado).</font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">Administrando la Escala de SAn El enumerador inici&oacute; la entrevista diciendo: "Pensando en los &uacute;ltimos 6 meses, por favor d&iacute;game con que frecuencia se presenta las siguientes situaciones en su hogar. Por favor responda con (O) nunca, (1) pocas veces, (2) frecuentemente o (3) siempre". Las 12 preguntas fueron interrogadas consecutivamente y se encerr&oacute; con un circulo la respuesta correspondiente. Cada uno de los 12 &iacute;tems en la escala de SAH percibida por la mujer fue codificado tal como fue explicado previamente. Para el an&aacute;lisis estad&iacute;stico, de los datos las familias fueron clasificadas en dos maneras: a) con seguridad alimentaria (O puntos) vs con inseguridad alimentaria (1-36 puntos) y b) seg&uacute;n niveles progresivos de inseguridad aJimentaria (leve, moderada o grave).</font> </P>     <P><font face="Times New Roman" size="3">An&aacute;lisis estad&iacute;stico</font> </P>     <P><font face="Times New Roman" size="3">La validez conceptual de los &iacute;tems de la escala fue determinada mediante el an&aacute;lisis factorial y an&aacute;lisis de componentes principales (15). Para la selecci&oacute;n del n&uacute;mero de factores se utiliz&oacute; como criterio un valor Eigen de uno.</font><FONT FACE="Arial Narrow"> </P> </FONT><B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Estudio de campo</font> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Una vez comprobada la confiabilidad de la escala, se llev&oacute; a cabo un estudio de campo en un barrio peri-urbano del Area Metropolitana de Caracas, para aplicar la escala y recoger los datos sociodemogr&aacute;ficos y de comportamiento requerido para su validaci&oacute;n global. Los datos fueron recogidos a trav&eacute;s de entrevistas personales con las mujeres en sus casas en una muestra representativa de 238 familias pobres y muy pobres (estratos IV y V seg&uacute;n el M&eacute;todo Graffar Modificado).</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Administrando la Escala de SAH</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El enumerador inici&oacute; la entrevista diciendo: "Pensando en los &uacute;ltimos 6 meses, por favor d&iacute;game con que frecuencia se presenta las siguientes situaciones en su hogar. Por favor responda con (0) nunca, (1) pocas veces, (2) frecuentemente o (3) siempre". Las 12 preguntas fueron interrogadas consecutivamente y se encerr&oacute; con un circulo la respuesta correspondiente. Cada uno de los 12 &iacute;tems en la escala de SAH percibida por la mujer fue codificado tal como fue explicado previamente. Para el an&aacute;lisis estad&iacute;stico, de los datos las familias fueron clasificadas en dos maneras: a) con seguridad alimentaria (O puntos) vs con inseguridad alimentaria (1-36 puntos) y b) seg&uacute;n niveles progresivos de inseguridad alimentaria (leve, moderada o grave).</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">An&aacute;lisis estad&iacute;stico</font> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La validez conceptual de los &iacute;tems de la escala fue determinada mediante el an&aacute;lisis factorial y an&aacute;lisis de componentes principales (15). Para la selecci&oacute;n del n&uacute;mero de factores se utiliz&oacute; romo criterio un valor Eigen de uno.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Se aplicaron a todos los datos an&aacute;lisis estad&iacute;stico descriptivo y bivariado usando el paquete estad&iacute;stico de SYSTAT para Windows (versi&oacute;n 5) (16). Para el an&aacute;lisis descriptivo se determinaron las frecuencias, promedios y desviaciones est&aacute;ndar para todas las variables, as&iacute; como tambi&eacute;n la mediana y el coeficiente de variaci&oacute;n para algunas variables seleccionadas. Se utilizaron la prueba t-Student y Chi-cuadrado para comparar grupos. Adem&aacute;s, los coeficientes de correlaci&oacute;n de Pearson fueron examinados para estimar la fortaleza de la correlaci&oacute;n entre la variable de respuesta (nivel de seguridad alimentaria percebida) y como un chequeo inicial para multicolinariedad entre las variables predictoras. Tambi&eacute;n la correlaci&oacute;n de Pearson fue usada para medir la relaci&oacute;n entre predictores individuales y la variable de respuesta, ayudando en la selecci&oacute;n de los predictores determinantes para modelar con an&aacute;lisis de regresi&oacute;n.</font> </P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">RESULTADOS Y DISCUSION</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Emergieron del an&aacute;lisis factorial dos factores: a) modificaciones en el consumo de alimentos a causa de limitaci&oacute;n de recursos y, b) experiencias de hambre de adultos o ni&ntilde;os, la <a href="#tab3">Tabla 3</a> indica que 7 &iacute;tems correlacionaban en el factor 1 (modificaciones en el consumo de alimentos por falta de recursos) con un rango de cargas de factores entre 0.56 y 0.88. En el factor 2 (experiencias de hambre en el hogar), 5 &iacute;tems se cohesionan con rangos de carga de 0.67 a 0.91. El factor 1 explica 37.2% y el factor 2 el 32.1% de la varianza total. Una medida separada se form&oacute; para cada uno de los 2 niveles y la confiabilidad de las medidas valoradas con el coeficiente a de Cronbach, result&oacute; de 0.91 y 0.88 respectivamente para cada factor. El a estandarizada para los 12 &iacute;tems tomada en conjunto fue 0.92, indicando muy alta confiabilidad. Estos resultados proveen evidencias de la validez conceptual de la escala de SAH: los &iacute;tems "se adhieren juntos" como una unidad y revelan dos dimensiones subyacentes del concepto (17).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La <a href="#tab4">Tabla 4</a> resume los niveles de SAH para todas las familias y para grupos espec&iacute;ficos. Para toda la muestra, el 78% de las mujeres perciben que sus hogares sufren de alg&uacute;n grado de inseguridad alimentaria. Basados en los criterios utilizados en este estudio, el 59, 14 y 5 porciento de las mujeres percib&iacute;an que sus hogares sufr&iacute;an de inseguridad alimentaria en forma leve, moderada y severa, respectivamente. En la <a href="#tab5">Tabla 5</a> se presenta la asociaci&oacute;n entre pobreza y niveles de SAH. Los datos muestran claramente una asociaci&oacute;n muy fuerte y positiva (p = .000) entre los niveles de inseguridad alimentaria y el nivel de pobreza. Porcentualmente, el doble de los hogares pobres est&aacute; categorizados como seguros comparados con los hogares muy pobres. Al contrario, el doble de hogares muy pobres est&aacute;n categorizados como severamente inseguros, comparados con los hogares pobres. La prueba t-Student en los puntajes de SAH, revel&oacute; una diferencia estad&iacute;sticamente significativa (p = &lt;.001) entre los hogares pobres y muy pobres.</font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tab3"></a><b>TABLA 3</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">An&aacute;lisis factorial para la escala de SAH percibida</font></P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=557> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><FONT size=3 face="Times New Roman">Descripci&oacute;n del &iacute;tem</FONT></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">Factor 1</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">Factor 2</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P><font face="Times New Roman" size="3">*Reduce el n&uacute;mero de comidas en el hogar por falta de dinero</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.881</font></U></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.180</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Adultos que reducen el n&uacute;mero usual de comidas</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.875</font></U></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.199</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Alguien come menos de lo deseado por falta de dinero</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.803</font></U></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.303</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Falta de dinero para comprar alimentos</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP"> <U>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P><font face="Times New Roman" size="3">0.777</font></U></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.139</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Adultos que comen menos en la comida principal por falta de dinero</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.734</font></U></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.400</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Compra de menos alimentos indispensables para ni&ntilde;os</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.567</font></U></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.357</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Ni&ntilde;os reducen el n&uacute;mero usual de comidas por</font></P>     <P><font face="Times New Roman" size="3">falta de dinero</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP"> <U>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P><font face="Times New Roman" size="3">0.564</font></U></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.558</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Ni&ntilde;os se quejan de hambre</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.176</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.905</font></U></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Ni&ntilde;os se acuestan con hambre</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.066</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.850</font></U></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Ni&ntilde;os comen menos en la comida principal por falta de alimentos</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.342</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP"> <U>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P><font face="Times New Roman" size="3">0.786</font></U></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Adultos se acuestan con hambre</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.376</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.680</font></U></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">*Adultos se quejan de hambre</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">0.443</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP"> <U>    <P><font face="Times New Roman" size="3">0.670</font></U></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">Eigenvalue</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">4.458</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">3.852</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="78%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P><font face="Times New Roman" size="3">Porcentaje de la varianza total explicada</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">37.2</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP">     <P><font face="Times New Roman" size="3">32.1</font></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tab4"></a><b>TABLA 4</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">SAH percibida para todos los hogares</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=354> <TR><TD WIDTH="56%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT size=3 face="Times New Roman">Nivel de SAH</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Frecuencia</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Porcentaje</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="56%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Seguro</font></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">53</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">22.3</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="56%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Medianamente inseguro</font></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">140</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">58.8</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="56%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Moderadamente inseguro</font></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">34</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">14.3</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="56%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Severamente inseguro</font></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">11</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">4.6</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="56%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Total inseguridad</font></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">185</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">77.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="56%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Total hogares</font></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">238</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">100.0</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tab3"></a><b>TABLA 5</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Nivel de SAH percibida para todos los hogares seg&uacute;n nivel de pobreza n=238</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=177> <TR><TD WIDTH="115" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="1">Nivel de SAH percibida</font></TD> <TD WIDTH="112" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">Hogares</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">Frec.</font></TD> <TD WIDTH="126" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">pobres</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">Porcentaje</font></TD> <TD WIDTH="104" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">Hogares</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">Frec.</font></TD> <TD WIDTH="130" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">muy pobres Porcentaje</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="115" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="1">Seguro</font></TD> <TD WIDTH="112" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">45</font></TD> <TD WIDTH="126" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">27.6</font></TD> <TD WIDTH="104" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">8</font></TD> <TD WIDTH="130" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">10.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="115" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="1">Medianamente inseguro</font></TD> <TD WIDTH="112" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">98</font></TD> <TD WIDTH="126" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">60.1</font></TD> <TD WIDTH="104" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">42</font></TD> <TD WIDTH="130" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">56.0</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="115" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="1">Moderadamente inseguro</font></TD> <TD WIDTH="112" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">14</font></TD> <TD WIDTH="126" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">8.6</font></TD> <TD WIDTH="104" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">20</font></TD> <TD WIDTH="130" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">26.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="115" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="1">Severamente inseguro</font></TD> <TD WIDTH="112" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">6</font></TD> <TD WIDTH="126" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">3.7</font></TD> <TD WIDTH="104" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">5</font></TD> <TD WIDTH="130" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">6.6</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="115" VALIGN="TOP"><DIR> <DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="1">Total</font></DIR> </DIR>   </TD> <TD WIDTH="112" VALIGN="TOP"><DIR> <DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">163</font></DIR> </DIR>   </TD> <TD WIDTH="126" VALIGN="TOP"><DIR> <DIR>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">100.0</font></DIR> </DIR>   </TD> <TD WIDTH="104" VALIGN="TOP"><DIR> <DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">75</font></DIR> </DIR>   </TD> <TD WIDTH="130" VALIGN="TOP"><DIR> <DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="1">100.0</font></DIR> </DIR>   </TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR> <DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Chi-cuadrado = 19.509</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">&nbsp;p = .000</font> </P></DIR> </DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Los 12 &iacute;tems se se&ntilde;alan en la <a href="#tab6">Tabla 6</a> en orden del m&aacute;s com&uacute;n indicador de inseguridad alimentaria para la muestra completa y para las familias agrupadas seg&uacute;n el nivel de pobreza. <a href="#tab6"> La tabla</a> se&ntilde;ala que el indicador m&aacute;s com&uacute;n de inseguridad alimentaria dentro del hogar es la falta de dinero para comprar alimentos. Los subsiguientes &iacute;tems parecen reflejar las estrategias de ajuste a los recursos limitados dentro del hogar: comprar menos alimentos esenciales para los ni&ntilde;os, reducir el n&uacute;mero de comidas usuales en el hogar, los miembros de la familia comen menos alimentos, y reducir el n&uacute;mero de comidas usuales de los adultos o comer menos en la comida principal. Es notable, que las experiencias de hambre en el adulto son reportadas m&aacute;s com&uacute;nmente que la reducci&oacute;n en el n&uacute;mero de comidas de los ni&ntilde;os. Adem&aacute;s, los datos sugieren que un adulto podr&iacute;a acostarse con hambre antes que un ni&ntilde;o coma menos en la comida principal. Finalmente, la queja de hambre por los ni&ntilde;os, o ni&ntilde;os que se acuestan con hambre, son los indicadores menos reportados de inseguridad alimentaria percibida y as&iacute; pueden reflejar la incapacidad del hogar para afrontar el limitado acceso a los alimentos. El porcentaje de distribuci&oacute;n de respuestas de estos &iacute;tems parece indicar que el racionamiento de alimentos en los adultos precede lo de los ni&ntilde;os. Los resultados del presente estudio son muy similares a aquellos reportados por Scott et al (18), con el uso del &iacute;ndice de hambre (9) entre hogares pobres en Estados Unidos.</font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tab6"></a><b>TABLA 6</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Respuestas positivas a la escala por nivel de pobreza</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=455> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT size=3 face="Times New Roman">Items de la Escala</FONT></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Pobre</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">n=163</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">%</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Muy pobre n=75</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">%</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Falta de dinero en el hogar para comprar alimentos</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">62.0</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">78.2</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Se compran menos alimentos indispensables para ni&ntilde;os por falta de dinero</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">40.5</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">37.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Disminuye el n&uacute;mero usual de comidas por falta de dinero</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">34.5</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">54.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n miembro del hogar come menos de lo que desea por falta de dinero en el hogar</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">28.8</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">56.0</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Disminuye el n&uacute;mero de comidas de alg&uacute;n adulto por falta de dinero en el hogar</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">24.5</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">50.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n adulto come menos en la comida principal por que los alimentos no alcanzan</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">22.7</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">46.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n adulto se queja de hambre por falta de alimentos</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">14.1</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">26.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Disminuye el n&uacute;mero de comidas de alg&uacute;n ni&ntilde;o por falta de dinero en el hogar</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">11.7</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">24.0</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">* Alg&uacute;n adulto se acuesta con hambre porque no alcanza la comida</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">12.9</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">17.3</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n ni&ntilde;o come menos en la comida principal por que los alimentos no alcanzan</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">8.6</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">18.7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n ni&ntilde;o se queja de hambre por falta de alimentos</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">9.2</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">12.0</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="76%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">*Alg&uacute;n ni&ntilde;o se acuesta con hambre porque no alcanza la comida</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">3.7</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">6.7</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Valorando la validez interna de la Escala de SAH percibida</font> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Para probar la precisi&oacute;n y la validez interna de la escala de SAH propuesta en este estudio, se aplic&oacute; el an&aacute;lisis de regresi&oacute;n multivariada, relacionando estas mediciones con las caracter&iacute;sticas, decisiones y comportamiento en el hogar se&ntilde;alados en el modelo conceptual (<a href="#fig1">Figura1</a>).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Las principales determinantes de la SAH percibida identificados son presentados en la <a href="#tab7">Tabla 7</a>. Todos los determinantes inciden sobre la SAH en la direcci&oacute;n esperada. El puntaje de los predictores de disponibilidad energ&eacute;tica (PREDENAV): el n&uacute;mero de alimentos que contribuye al 85% o m&aacute;s de la disponibilidad de energ&iacute;a en el hogar, fue el determinante m&aacute;s significante (beta = 0.298). El puntaje de PREDENAV por si mismo explica el 19.2% del nivel de seguridad alimentaria en los hogares pobres. El ingreso mensual por persona emergi&oacute; como un fuerte predictor (beta = -0.292). Como se se&ntilde;alo anteriormente, el indicador m&aacute;s com&uacute;n de inseguridad alimentaria dentro del hogar, reflejado en la frecuencia de respuestas positivas a la escala es la falta de dinero para comprar alimentos. Adem&aacute;s, el modelo estima que la variable nivel de pobreza tambi&eacute;n predice la inseguridad alimentaria percibida por la mujer. Esto est&aacute; en concordancia con el an&aacute;lisis de Chi-cuadrado que muestra una asociaci&oacute;n muy significativa (p = .000) entre el nivel de inseguridad alimentaria y el nivel de pobreza. Finalmente, la variable "n&uacute;mero de ni&ntilde;os en el hogar" es otro predictor del nivel de inseguridad alimentaria. Estos cuatro predictores explican el 34.3% de la variaci&oacute;n en el puntaje de inseguridad alimentaria en el hogar.</font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tab7"></a><b>TABLA 7</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Factores que influyen en el Puntaje de SAH percibida</font><SUP><font face="Times New Roman" size="3">1</font></P></SUP>     <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=453> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=4>     <P ALIGN="CENTER"><FONT size=3 face="Times New Roman">Puntaje de SAH percibida</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Variables Predictoras</font></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Coeficiente</font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">De regresi&oacute;n</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">estimado</font></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">valor t</font></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">valor p</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Constante</font></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">- 0.643</font></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.722</font></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.471</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Ingreso mensual por persona</font></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">- 0.292</font></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">- 4.616</font></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.000</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Puntaje de predictores de disponibilidad energ&eacute;tica</font></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">- 0.298</font></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">- 5.146</font></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.000</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Puntaje de clase social</font></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.151</font></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">2.623</font></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.009</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="50%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Numero de ni&ntilde;os</font></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.103</font></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1.724</font></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">0.086</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR> <DIR> <DIR>  <SUP>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></SUP><font face="Times New Roman" size="3">0 - 36 indicando aumento en el nivel de inseguridad alimentaria percibida</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">F ratio = 19.876 (p = 0.000) R<SUP>2</SUP> = 0.304</font> </P> <B></DIR> </DIR> </DIR>      <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">CONCLUSIONES</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Una escala de 4 puntos, 12 &iacute;tems adaptada del "&iacute;ndice de hambre CCHIP" desarrollada en Estados Unidos mostr&oacute; tener validez interna con pruebas reiterativas, an&aacute;lisis factorial y un coeficiente a Cronbach de 0.92. Los resultados con an&aacute;lisis bivariado y de regresi&oacute;n m&uacute;ltiple provee evidencias que la medici&oacute;n de la dimensi&oacute;n cualitativa de SAH utilizada en este estudio, tiene validez global: la medida varia de una manera esperada con las variables predictoras en un modelo te&oacute;rico de inseguridad alimentaria (17,19). La medida, junto con la estimaci&oacute;n cuantitativa de suficiencia alimentaria basada en alimentos predictores de la suficiencia alimentaria, podr&iacute;a constituirse en un m&eacute;todo sencillo para identificar y monitorear la inseguridad alimentaria de hogares pobres en zonas urbanas.</font> </P> <B>    <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">AGRADECIMIENTOS</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Este trabajo fue posible gracias a la colaboraci&oacute;n de las amas de casa del Barrio "Ojo de Agua" de Baruta, Edo Miranda, Venezuela y la ayuda financiera recibida del Decanato de Investigaciones de la Universidad Sim&oacute;n Bol&iacute;var y la Divisi&oacute;n de Nutrici&oacute;n de la Universidad de Cornell.</font> </P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">REFERENCIAS</font></P>  </B>    <!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">1. FAO. World Food Summit. Organizaci&oacute;n de las Naciones Unidas para la Alimentaci&oacute;n y la Agricultura, Roma, Italia. 1996.</font> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359401&pid=S0004-0622200000040000300001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>2. <font face="Times New Roman" size="3">Garrett y Ruel . Are determinants of rural and urban food security and nutritional status different? Some insights from Monzambique. World Development 1999;27(11):1955-1975.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359402&pid=S0004-0622200000040000300002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>3. <font face="Times New Roman" size="3">FAO. Seguimiento de la Cumbre Mundial sobre la Alimentaci&oacute;n. Esquema de Estrategia para el Desarrollo Agr&iacute;cola Nacional Hacia el 2010. VENEZUELA. Organizaci&oacute;n de las Naciones Unidas para la Agricultura y la Alimentaci&oacute;n (FAO), Caracas, 2000.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359403&pid=S0004-0622200000040000300003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>4. <font face="Times New Roman" size="3">Blanco B y Su&aacute;rez S. Programas Alimentarios en Venezuela. Direccionalidad para el Nuevo Milenio. UNICEF, Caracas. 1998.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359404&pid=S0004-0622200000040000300004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>5. <font face="Times New Roman" size="3">Lima B. La pol&iacute;tica alimentaria nutricional del periodo 1989-1993. Revista Venezolana de An&aacute;lisis de Coyuntura 1995;1:28-55.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359405&pid=S0004-0622200000040000300005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>6. <font face="Times New Roman" size="3">Alaimo K, Briefel R, Frongillo E, Olson C. Food insufficiency exists in the United States: Results from the third national health and nutrition examination survey (NHANESIII) Am J Public Health 1998;88:419-426.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359406&pid=S0004-0622200000040000300006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">7. Briefel R y Woteki CE. Development of food sufficiency questions for the Third National Health and Nutrition Survey. J Nutr Educ 1992;24:245-285.</font> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359407&pid=S0004-0622200000040000300007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>8. <font face="Times New Roman" size="3">Radimer KL, Olson CM, Greene JC, Campbell CC, Habicht JP. "Understanding hunger and developing indicators to assess it in women and children" J Nutr Ed. 1992;24:36S-45S.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359408&pid=S0004-0622200000040000300008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>9. <font face="Times New Roman" size="3">Wehler CA, Scott RI, Anderson JJ. "The community childhood identification project: a model of domestic hunger—Demonstration project in Seattle, Washington". J Nutr Ed. 1992;24:29S-35S.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359409&pid=S0004-0622200000040000300009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>10. <font face="Times New Roman" size="3">Aguirre P. Papel de las estrat&eacute;gias dom&eacute;sticas de consumo en el acceso a los alimentos. Arch LA Nutr 1995;45: 341-350.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359410&pid=S0004-0622200000040000300010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>11. <font face="Times New Roman" size="3">Maxwell DG. Measuring food insecurity: the frequency and severity of "coping strategies". Food Policy 1996;21:291-303.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359411&pid=S0004-0622200000040000300011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>12. <font face="Times New Roman" size="3">Lareo LR, Garcia BN, Fajardo L, Romero LH, Acciarri G, Pradilla A, Maldonado C, Reed M, y Daza CH. From food basket to food security. The food factor in nutritional surveillance. Arch Latinoamer Nutr 1990;XL:22-39</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359412&pid=S0004-0622200000040000300012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>13. <font face="Times New Roman" size="3">Gay J. Vigilancia alimentaria y nutricional de alerta en Cuba. XI Congreso Latinoamericano de Nutrici&oacute;n, Cuidad de Guatemala, Guatemala, Noviembre 9-15, 1997.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359413&pid=S0004-0622200000040000300013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>14. <font face="Times New Roman" size="3">M&eacute;ndez Castellano H. "Estratificaci&oacute;n social: M&eacute;todo Graffar modificado". Arch Ven Puer Ped. 1986;49:93-104.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359414&pid=S0004-0622200000040000300014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>15. <font face="Times New Roman" size="3">Nunnally JC. Psycometric Theory. Mc Graw Hill, New York, 1978.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359415&pid=S0004-0622200000040000300015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>16. <font face="Times New Roman" size="3">Wilkinson L, Hill M, Wilna J, Birkenbeuel G. Systat for Windows, versi&oacute;n 5, Statistics. Systat Inc. Illinois, 1992.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359416&pid=S0004-0622200000040000300016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>17. <font face="Times New Roman" size="3">Frongillo EA Jr, Rauschenbauch BA, Olson C et al. "Estimating the prevalence of hunger and food insecurity: The validity of questionnaire-based measures for the identification of households." Institute for Research on Poverty. Discussion paper # 1083-96. Division of Nutritional Science, Cornell University, 1996: 1-36.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359417&pid=S0004-0622200000040000300017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">18. <font face="Times New Roman" size="3">Scott RI, Wehler CA, Anderson JJ. "Measurement of coping behaviors as an aspect of food insecurity". Paper presented at the USDA/Food and Nutrition Service, Food Security Measurement and Research Conference, Washington DC, 1994.</font> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359418&pid=S0004-0622200000040000300018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>19. <font face="Times New Roman" size="3">Campbell CC. &quot;Food insecurity: A nutritional outcome or a predictor variable? &quot; J Nutr 1991 ;121 :408-415.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=359419&pid=S0004-0622200000040000300019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="">
<collab>FAO. World Food Summit</collab>
<source><![CDATA[Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[Roma ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
</name>
<name>
</name>
<name>
</name>
<name>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Are determinants of rural and urban food security and nutritional status different?: Some insights from Monzambique]]></article-title>
<source><![CDATA[World Development]]></source>
<year>1999</year>
<volume>27</volume>
<numero>11</numero>
<issue>11</issue>
<page-range>1955-1975.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>FAO</collab>
<source><![CDATA[Seguimiento de la Cumbre Mundial sobre la Alimentación: Esquema de Estrategia para el Desarrollo Agrícola Nacional Hacia el 2010]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Caracas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Organización de las Naciones Unidas para la Agricultura y la Alimentación (FAO)]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Blanco]]></surname>
<given-names><![CDATA[B]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Suárez]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Programas Alimentarios en Venezuela: Direccionalidad para el Nuevo Milenio]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[Caracas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNICEF]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lima]]></surname>
<given-names><![CDATA[B]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La política alimentaria nutricional del periodo 1989-1993]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Venezolana de Análisis de Coyuntura]]></source>
<year>1995</year>
<volume>1</volume>
<page-range>28-55.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alaimo]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Briefel]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Frongillo]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Olson]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Food insufficiency exists in the United States: Results from the third national health and nutrition examination survey (NHANESIII)]]></article-title>
<source><![CDATA[Am J Public Health]]></source>
<year>1998</year>
<volume>88</volume>
<page-range>419-426</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Briefel]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Woteki]]></surname>
<given-names><![CDATA[CE]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Development of food sufficiency questions for the Third National Health and Nutrition Survey]]></article-title>
<source><![CDATA[J Nutr Educ]]></source>
<year>1992</year>
<volume>24</volume>
<page-range>245-285</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Radimer]]></surname>
<given-names><![CDATA[KL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Olson]]></surname>
<given-names><![CDATA[CM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Greene]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Campbell]]></surname>
<given-names><![CDATA[CC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Habicht]]></surname>
<given-names><![CDATA[JP]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA["Understanding hunger and developing indicators to assess it in women and children"]]></article-title>
<source><![CDATA[J Nutr Ed.]]></source>
<year>1992</year>
<volume>24</volume>
<page-range>36S-45S.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wehler]]></surname>
<given-names><![CDATA[CA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Scott]]></surname>
<given-names><![CDATA[RI]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Anderson]]></surname>
<given-names><![CDATA[JJ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA["The community childhood identification project: a model of domestic hunger-Demonstration project in Seattle, Washington"]]></article-title>
<source><![CDATA[J Nutr Ed.]]></source>
<year>1992</year>
<volume>24</volume>
<page-range>29S-35S.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aguirre]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Papel de las estratégias domésticas de consumo en el acceso a los alimentos]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch LA Nutr]]></source>
<year>1995</year>
<volume>45</volume>
<page-range>341-350.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Maxwell]]></surname>
<given-names><![CDATA[DG]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Measuring food insecurity: the frequency and severity of "coping strategies"]]></article-title>
<source><![CDATA[Food Policy]]></source>
<year>1996</year>
<volume>21</volume>
<page-range>291-303.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lareo]]></surname>
<given-names><![CDATA[LR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Garcia]]></surname>
<given-names><![CDATA[BN]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fajardo]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Romero]]></surname>
<given-names><![CDATA[LH]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Acciarri]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pradilla]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Maldonado]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Reed]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Daza]]></surname>
<given-names><![CDATA[CH]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[From food basket to food security: The food factor in nutritional surveillance]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch Latinoamer Nutr]]></source>
<year>1990</year>
<volume>XL</volume>
<page-range>22-39</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gay]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vigilancia alimentaria y nutricional de alerta en Cuba]]></source>
<year></year>
<conf-name><![CDATA[XI Congreso Latinoamericano de Nutrición]]></conf-name>
<conf-date>Noviembre 9-15, 1997</conf-date>
<conf-loc>Guatemala </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Méndez Castellano]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA["Estratificación social: Método Graffar modificado"]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch Ven Puer Ped.]]></source>
<year>1986</year>
<volume>49</volume>
<page-range>93-104.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Nunnally]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Psycometric Theory]]></source>
<year>1978</year>
<publisher-loc><![CDATA[New York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Mc Graw Hill]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wilkinson]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hill]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Wilna]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Birkenbeuel]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Systat for Windows, versión 5, Statistics]]></source>
<year>1992</year>
<publisher-loc><![CDATA[Illinois ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Systat Inc.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<label>17</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Frongillo]]></surname>
<given-names><![CDATA[EA Jr]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rauschenbauch]]></surname>
<given-names><![CDATA[BA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Olson]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA["Estimating the prevalence of hunger and food insecurity: The validity of questionnaire-based measures for the identification of households."]]></source>
<year>1996</year>
<page-range>1-36</page-range><publisher-name><![CDATA[Institute for Research on Poverty. Discussion paper # 1083-96. Division of Nutritional Science, Cornell University]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<label>18</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Scott]]></surname>
<given-names><![CDATA[RI]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Wehler]]></surname>
<given-names><![CDATA[CA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Anderson]]></surname>
<given-names><![CDATA[JJ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA["Measurement of coping behaviors as an aspect of food insecurity"]]></source>
<year></year>
<conf-name><![CDATA[ Paper presented at the USDA/Food and Nutrition Service, Food Security Measurement and Research Conference]]></conf-name>
<conf-date>1994</conf-date>
<conf-loc>Washington DC </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<label>19</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Campbell]]></surname>
<given-names><![CDATA[CC]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA["Food insecurity: A nutritional outcome or a predictor variable? "]]></article-title>
<source><![CDATA[J Nutr]]></source>
<year>1991</year>
<volume>121</volume>
<page-range>408-415</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
