<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0004-0622</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Archivos Latinoamericanos de Nutrición]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[ALAN]]></abbrev-journal-title>
<issn>0004-0622</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedad Latinoamericana de Nutrición]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0004-06222003000300002</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Seguridad alimentaria y nutricional en un espacio de riesgo para la malaria]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guzmán]]></surname>
<given-names><![CDATA[Valentina]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Correa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Adriana María]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carmona-Fonseca]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jaime]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Blair]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad de Antioquia Grupo Malaria ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Medellín ]]></addr-line>
<country>Colombia</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2003</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2003</year>
</pub-date>
<volume>53</volume>
<numero>3</numero>
<fpage>227</fpage>
<lpage>237</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0004-06222003000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0004-06222003000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0004-06222003000300002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[RESUMEN. Explorar algunas relaciones entre seguridad alimentaria y nutricional SAN y estado nutricional en una comunidad endémica para malaria, aplicando simultáneamente métodos cualitativos y cuantitativos. Se realizó un estudio descriptivo y prospectivo en familias de raza negra agricultoras de la cuenca del río Valle (Bahía Solano, Chocó, Colombia). La muestra la constituyeron todas las familias que derivaran la base de su alimentación de la agricultura. La SAN se midió a partir de la disponibilidad de alimentos mensual y se clasificó en adecuada e inadecuada según el porcentaje de adecuación calórica mensual disponible. Se evaluaron los riesgos de desnutrición aguda (indicador P/T), crónica (T/E) y global (P/E) y el riesgo de delgadez (IMC). Se hizo búsqueda activa de casos de malaria mediante gota gruesa. Se revisaron los registros oficiales de esta enfermedad. Se aplicaron encuestas sobre morbilidad y sobre conocimientos, actitudes y prácticas en malaria. El 29% de los hogares presentaron inseguridad alimentaria. Hubo déficit de proteína e hierro de alta biodisponibilidad, calcio y vitamina A en el 100% de las familias. En menores de 6 años el bajo P/T y T/E fue de 31% y 69%, en su orden, mientras en los niños de 6-10 años éstos fueron de 14% y 41%, respectivamente. En los adolescentes (11 a 17 años) el riesgo de delgadez fue de 15% y en los adultos fue de 3%. No hubo asociación entre la disponibilidad alimentaria y el estado nutricional familiar, sin embargo los hallazgos sugieren deficiencia subclínica de micronutrientes]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[SUMMARY. Food and nutritional security in a risk area for malaria. To explore some relationships between alimentary and nutritional security (SAN) and nutritional status in an endemic malaria community, applying qualitative and quantitative methods simultaneously. The study was descriptive and prospective. The population were all farming Afro-American families who live in the basin of the river Valle (Bahía Solano, Chocó, Colombia) that derived the base of their feeding of the agriculture. The SAN was measured from the monthly availability of foods and was classified in adequate and inadequate according to the available monthly caloric balance percentage. We determined the risk of acute malnutrition (indicative P/T), chronic (T/E), global (P/E) and risk of thinness (BMI). We sought for malarian cases. The official data of illness were revised. We applied surveys to know the morbidity and knowledge, attitudes and practices in malaria infections. 29% of homes had alimentary insecurity. There was protein deficit and iron of high availability, calcium and vitamin A in 100% of families. In children under 6 years old, we found 31% and 69%, in same order, with low P/T and T/E, while in the 6-10 year old children had 14% and 41%, respectively. In adolescents (11 to 17 years old) the risk of thinness was 15% and in adults 3%. There was not association between alimentary available and family nutritional status. These results suggest subclinics deficiencies of micronutrients]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[malaria]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[seguridad alimentaria]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[disponibilidad alimentaria]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[estado nutricional]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[micronutrientes]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[malaria]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[food security]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[nutrition status]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[micronutrients]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[   <B>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="4">Seguridad alimentaria y nutricional en un espacio de riesgo para la malaria</font></P> </B>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Valentina Guzm&aacute;n, Adriana Mar&iacute;a Correa, Jaime Carmona-Fonseca, Silvia Blair</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Grupo Malaria, Universidad de Antioquia. Medell&iacute;n, Colombia</font></P>     <P ALIGN="justify" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3"><B>RESUMEN. </B>Explorar algunas relaciones entre seguridad alimentaria y nutricional SAN y estado nutricional en una comunidad end&eacute;mica para malaria, aplicando simult&aacute;neamente m&eacute;todos cualitativos y cuantitativos. Se realiz&oacute; un estudio descriptivo y prospectivo en familias de raza negra agricultoras de la cuenca del r&iacute;o Valle (Bah&iacute;a Solano, Choc&oacute;, Colombia). La muestra la constituyeron todas las familias que derivaran la base de su alimentaci&oacute;n de la agricultura. La SAN se midi&oacute; a partir de la disponibilidad de alimentos mensual y se clasific&oacute; en adecuada e inadecuada seg&uacute;n el porcentaje de adecuaci&oacute;n cal&oacute;rica mensual disponible. Se evaluaron los riesgos de desnutrici&oacute;n aguda (indicador P/T), cr&oacute;nica (T/E) y global (P/E) y el riesgo de delgadez (IMC). Se hizo b&uacute;squeda activa de casos de malaria mediante gota gruesa. Se revisaron los registros oficiales de esta enfermedad. Se aplicaron encuestas sobre morbilidad y sobre conocimientos, actitudes y pr&aacute;cticas en malaria. El 29% de los hogares presentaron inseguridad alimentaria. Hubo d&eacute;ficit de prote&iacute;na e hierro de alta biodisponibilidad, calcio y vitamina A en el 100% de las familias. En menores de 6 a&ntilde;os el bajo P/T y T/E fue de 31% y 69%, en su orden, mientras en los ni&ntilde;os de 6-10 a&ntilde;os &eacute;stos fueron de 14% y 41%, respectivamente. En los adolescentes (11 a 17 a&ntilde;os) el riesgo de delgadez fue de 15% y en los adultos fue de 3%. No hubo asociaci&oacute;n entre la disponibilidad alimentaria y el estado nutricional familiar, sin embargo los hallazgos sugieren deficiencia subcl&iacute;nica de micronutrientes.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Palabras clave:</font></B> <font face="Times New Roman" size="3"> malaria, seguridad alimentaria, disponibilidad alimentaria, estado nutricional, micronutrientes.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3"><B>SUMMARY. Food and nutritional security in a risk area for malaria. </B>To explore some relationships between alimentary and nutritional security (SAN) and nutritional status in an endemic malaria community, applying qualitative and quantitative methods simultaneously. The study was descriptive and prospective. The population were<B> </B>all farming Afro-American families who live in the basin of the river Valle (Bah&iacute;a Solano, Choc&oacute;, Colombia) that derived the base of their feeding of the agriculture. The SAN was measured from the monthly availability of foods and was classified in adequate and inadequate according to the available monthly caloric balance percentage. We determined the risk of acute malnutrition (indicative P/T), chronic (T/E), global (P/E) and risk of thinness (BMI). We sought for malarian cases. The official data of illness were revised. We applied surveys to know the morbidity and knowledge, attitudes and practices in malaria infections. 29% of homes had alimentary insecurity. There was protein deficit and iron of high availability, calcium and vitamin A in 100% of families. In children under 6 years old, we found 31% and 69%, in same order, with low P/T and T/E, while in the 6-10 year old children had 14% and 41%, respectively. In adolescents (11 to 17 years old) the risk of thinness was 15% and in adults 3%. There was not association between alimentary available and family nutritional status. These results suggest subclinics deficiencies of micronutrients.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Key words:</font></B> <font face="Times New Roman" size="3"> malaria, food security, nutrition status, micronutrients.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3"><sup>Recibido: 05-04-2002</sup>&nbsp; <sup>Aceptado: 01-08-2003</sup></font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><B><font face="Times New Roman" size="3">INTRODUCCI&Oacute;N</font></P> </B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La seguridad alimentaria y nutricional es definida como la posibilidad que posee cada individuo de acceder en todo momento a una cantidad de alimentos suficiente y de buena calidad acorde con sus necesidades (1,2). En el an&aacute;lisis de la seguridad alimentaria, la familia cumple un papel determinante, puesto que all&iacute; "es donde se vive la calidad de la alimentaci&oacute;n y nutrici&oacute;n de los individuos que conforman el grupo familiar&quot;(3), en este caso se considera que una familia tiene seguridad alimentaria y nutricional cuando su demanda de alimentos o sus derechos son mayores que sus necesidades, definidas como la suma de las necesidades individuales (1).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La inseguridad alimentaria y nutricional, la desnutrici&oacute;n y la malaria constituyen graves problemas de salud p&uacute;blica en pa&iacute;ses econ&oacute;micamente dependientes. La disponibilidad alimentaria familiar y el acceso a la misma est&aacute;n relacionados con la seguridad alimentaria y nutricional y el estado nutricional con el consumo alimentario. En ausencia de seguridad alimentaria y nutricional (SAN) existe un mayor riesgo de enfermar o morir por deficiencia de calor&iacute;as y nutrientes (4,5) favoreciendo la presencia y gravedad de infecciones (6,7). En mujeres gestantes y en ni&ntilde;os, la desnutrici&oacute;n aumenta el riesgo de enfermar y de padecer las complicaciones de la malaria (8-10).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La cuenca hidrogr&aacute;fica del r&iacute;o Valle es una selva h&uacute;meda tropical, tiene una extensi&oacute;n aproximada de 40 mil hect&aacute;reas, un promedio anual de precipitaci&oacute;n de 5000 a 6000 mm y temperatura entre 24 y 28 ºC; la llanura aluvial del r&iacute;o Valle es la m&aacute;s grande y de mayor producci&oacute;n agr&iacute;cola de la costa Pac&iacute;fica colombiana. En las partes media y alta de la cuenca habitan ind&iacute;genas Embera y en la zona baja del corregimiento El Valle (municipio de Bah&iacute;a Solano, Choc&oacute;, Colombia), situado en la desembocadura del r&iacute;o al oc&eacute;ano, reside poblaci&oacute;n negra. Entre los habitantes es end&eacute;mica la malaria desde hace muchos decenios; entre 1990 y 1998 la incidencia de esta enfermedad fue creciente, en 1998 sucedi&oacute; la mayor epidemia conocida y, en El Valle, el IPA (&Iacute;ndice parasitario anual: n&uacute;mero de casos de malaria por habitantes expuestos) lleg&oacute; a 65 por mil habitantes expuestos; el brote epid&eacute;mico coincidi&oacute; con el llamado fen&oacute;meno El Ni&ntilde;o-Oscilaci&oacute;n del Sur (ENOS) y despu&eacute;s de 1998 hubo un fuerte descenso de la frecuencia, debido a los cambios clim&aacute;ticos asociados con la intensificaci&oacute;n y el alargamiento de la temporada de lluvias, como es usual en la fase posterior al ENOS. En El Valle predomina <I>Plasmodium falciparum</I>, aunque en algunos per&iacute;odos es mayor la frecuencia de infecciones por <I>P. vivax</I>. Los vectores anofelinos m&aacute;s importantes en la cadena epidemiol&oacute;gica de transmisi&oacute;n son <I>Anopheles albimanus,</I> el principal,<I> A. nu&ntilde;eztovari</I> (asociado al bosque) y <I>A. (K) neivai</I> (relacionado con bromelias) (11-14).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La comunidad negra practica la agricultura de roza-tumbe-pudre o la de tumba-quema-pudre; la primera consiste en rozar el terreno y tumbar algunos &aacute;rboles para dejarlos podrir, y usarlos de abono en el caso de los cultivos de pl&aacute;tano y ma&iacute;z. En la segunda, despu&eacute;s del secado de la vegetaci&oacute;n derribada, &eacute;sta se quema y posteriormente se procede a la siembra de arroz. En general, no hay problemas de acceso a la tierra. Las herramientas de trabajo y las t&eacute;cnicas de arar, sembrar, administrar y cosechar son rudimentarias; las semillas son nativas y no mejoradas; no hay control de plagas; los sistemas de recolecci&oacute;n, transporte y almacenamiento de productos son precarios. Los habitantes dependen de la agricultura y la recolecci&oacute;n de productos silvestres para la subsistencia. La actividad comercial con otros centros poblados es poca y se limita a la adquisici&oacute;n de alimentos, combustibles y materiales de construcci&oacute;n. El arroz, principal producto cultivado por los agricultores negros de la Cuenca, requiere de terrenos anegados e inundaciones que favorecen el mantenimiento del ciclo vital de los vectores. Adem&aacute;s de la agricultura, los habitantes tienen otras actividades que implican exposici&oacute;n a los mosquitos como la cacer&iacute;a y el aserr&iacute;o de maderas (15,16).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Este trabajo da cuenta de algunas de las relaciones entre la SAN, la desnutrici&oacute;n y la malaria entre las familias negras agricultoras de la cuenca del r&iacute;o Valle, relaciones exploradas a partir de la disponibilidad alimentaria, de la valoraci&oacute;n del aporte cal&oacute;rico y nutricional de los alimentos disponibles con respecto a las necesidades cal&oacute;ricas y nutricionales de la familia y a partir de la medici&oacute;n de los riesgos de desnutrici&oacute;n de cada uno de los miembros.</font></P> <B>    <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">METODOLOG&Iacute;A</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Tipo de estudio</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Se aplic&oacute; un dise&ntilde;o descriptivo, prospectivo y longitudinal. La recolecci&oacute;n de los datos se hizo entre agosto de 2000 y febrero de 2001. Se realizaron cuatro viajes a la zona de estudio de un mes de duraci&oacute;n cada uno, planeados para procurar cubrir los ciclos de lluvias y no lluvias.</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Poblaci&oacute;n de referencia y unidad de an&aacute;lisis</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La poblaci&oacute;n de referencia son las familias de raza negra residentes en la cuenca del r&iacute;o Valle (r&iacute;o y sus afluentes), tanto de las riberas (zona rural) como en el casco urbano del corregimiento, que derivaran la base de su sustento de la agricultura, ya que al menos uno de sus miembros deb&iacute;a tener &eacute;sta como su ocupaci&oacute;n principal. La unidad de an&aacute;lisis para la evaluaci&oacute;n de la seguridad alimentaria y nutricional, el estado nutricional, la incidencia de malaria, la situaci&oacute;n sociodemogr&aacute;fica y de morbilidad fue la familia nuclear: definida como el grupo de personas que comparten en forma habitual una misma vivienda, la misma alimentaci&oacute;n y que generalmente tienen lazos de consanguinidad (3). La unidad de an&aacute;lisis empleada para la interpretaci&oacute;n de los hallazgos obtenidos y con la cual est&aacute; construida la discusi&oacute;n de este informe fue la familia extensa: entendida como el conjunto de varias familias nucleares que conviven en una misma vivienda; entre la poblaci&oacute;n negra de este lugar esta es la forma familiar que constituye el tejido social y es la base del sistema de producci&oacute;n de alimentos a partir del cultivo de la tierra. La integran parejas de esposos, sus hijos, los hijos habidos con otras compa&ntilde;eras o compa&ntilde;eros, los primos hermanos (que tienen la jerarqu&iacute;a de hermanos), otros primos, los padres y abuelos de la pareja.</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Bonilla y colaboradores, a ra&iacute;z de sus investigaciones en La Tola y Cunday (17), expresaron que el estudio del efecto de las enfermedades tropicales debe incluir tres aspectos muy importantes: a) la unidad de an&aacute;lisis deben ser los hogares del individuo enfermo, b) el hogar debe percibirse como una unidad de producci&oacute;n integrada por miembros que configuran una red de relaciones y de compromisos mutuos y que comparten los recursos disponibles monetarios y no monetarios, c) el hogar debe concebirse como una unidad de consumo, producci&oacute;n reproducci&oacute;n porque se ocupa tambi&eacute;n del mantenimiento cotidiano e intergeneracional de la fuerza de trabajo. En las familias agricultoras de la cuenca de El Valle estos tres aspectos son una realidad absoluta y por tal motivo consideramos correcta la elecci&oacute;n de la familia como la unidad de an&aacute;lisis de esta investigaci&oacute;n.</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Muestra</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La muestra se integr&oacute; con todas las 37 familias nucleares (216 personas) que en agosto de 2000 realizaban en forma estable labores agr&iacute;colas en predios del r&iacute;o Valle o de sus afluentes. De las 37 familias, 21 (57%) resid&iacute;an en las riberas del r&iacute;o (zona rural) y 16 (43%) en el casco urbano. El estudio se termin&oacute; en febrero 2001 con 23 familias (141 individuos), 10 rurales y 13 urbanas. Las otras se negaron a continuar en la investigaci&oacute;n debido a que no les suministraban alimentos.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La evaluaci&oacute;n del estado nutricional fue realizada en agosto 2000 en 162 personas (37 familias) y en febrero 2001 se logr&oacute; examinar a 99 de ellas (19 familias), de tal forma que la muestra del estudio longitudinal qued&oacute; conformada con 99 sujetos.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">SAN de las familias</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La disponibilidad alimentaria se us&oacute; como indicador de la SAN de las familias. Mientras mayor es la disponibilidad alimentaria mensual de la familia frente a sus requerimientos cal&oacute;ricos, mayor es el grado de SAN en ese mes. Se indag&oacute; a cada familia por los alimentos y las cantidades (Kg.) disponibles cada mes, as&iacute; como la fuente u origen de ellos (cultivo, recolecci&oacute;n, pesca, compra, regalo, intercambio) y el destino de los mismos (autoconsumo, venta, trueque, donaci&oacute;n). Se utiliz&oacute; la metodolog&iacute;a de la hoja de balance de alimentos (HBA) propuesta por la<B> </B>FAO con ajustes hechos por nosotros para cada familia (18), para cuantificar la disponibilidad alimentaria familiar y estimar cu&aacute;nto fue destinado para el autoconsumo. Para la cuantificaci&oacute;n del autoconsumo se indag&oacute; a cada familia por la cantidad y tipo de alimentos provenientes de la producci&oacute;n (cultivo y recolecci&oacute;n silvestre) destinados s&oacute;lo para el consumo de la familia. En el &aacute;mbito rural el autoconsumo se refleja en el estado nutricional de la poblaci&oacute;n.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Con base en la disponibilidad alimentaria se evalu&oacute; la SAN durante siete meses consecutivos. El aporte de la disponibilidad en energ&iacute;a y nutrientes (prote&iacute;na, hierro, calcio, f&oacute;sforo, vitamina A) permiti&oacute; analizar la cantidad y calidad de la disponibilidad alimentaria familiar mensual y se determin&oacute; utilizando las tablas de composici&oacute;n de alimentos (19,20 ),<B> </B>esta informaci&oacute;n se compar&oacute; con los requerimientos de energ&iacute;a y nutrientes por familia (sumatoria de los requerimientos cal&oacute;ricos y de nutrientes de cada uno de cada uno de los miembros), estimaciones realizadas a partir de las recomendaciones de calor&iacute;as y nutrientes para la poblaci&oacute;n colombiana (21). El porcentaje de adecuaci&oacute;n se calcul&oacute; al dividir el aporte disponible (obtenido a partir de la aplicaci&oacute;n de la HBA ajustada) entre el requerido y multiplicar el cociente por 100. El porcentaje de adecuaci&oacute;n s&oacute;lo de calor&iacute;as permiti&oacute; clasificar el grado de disponibilidad alimentaria seg&uacute;n la FAO (22), as&iacute;: porcentaje de adecuaci&oacute;n cal&oacute;rico superior al 110% se consider&oacute; como disponibilidad plena; valores entre 100 y 110% como disponibilidad inestable; valores entre el 90 y 99% disponibilidad insuficiente y valores inferiores al 90 % disponibilidad cr&iacute;tica; en resumen, cuando el porcentaje de adecuaci&oacute;n se encuentra por debajo de 111% la disponibilidad se encuentra inadecuada o no plena y la familia se encuentra con inseguridad alimentaria.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Para evaluar la estabilidad de la SAN en los siete meses consecutivos, se clasific&oacute; la inseguridad alimentaria y nutricional en cr&oacute;nica, si la familia permaneci&oacute; con disponibilidad alimentaria cr&iacute;tica o insuficiente durante todo el periodo de evaluaci&oacute;n, y transitoria, si la disponibilidad alimentaria oscil&oacute; entre plena e insuficiente durante los meses de evaluaci&oacute;n (1).</font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Evaluaci&oacute;n del estado nutricional individual y familiar</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La evaluaci&oacute;n del estado nutricional se hizo en agosto de 2000 y en febrero de 2001. En la primera medici&oacute;n participaron 162 personas y de ellas en la segunda ocasi&oacute;n se logr&oacute; captar a 99 (61%). En los ni&ntilde;os menores de 24 meses se us&oacute; el "infant&oacute;metro" y la b&aacute;scula para pesar beb&eacute;s; en los mayores de 24 meses, adolescentes y adultos se emplearon tall&iacute;metro y b&aacute;scula para piso.</font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La clasificaci&oacute;n del estado nutricional de ni&ntilde;os menores de 10 a&ntilde;os se realiz&oacute; con base en los indicadores de riesgo nutricional: peso para la talla (P/T), peso para la edad (P/E) y talla para la edad (T/E), procesados con el m&oacute;dulo Epinut incluido en el programa EpiInfo versi&oacute;n 6.04/1994 y se usaron los puntajes Z como medidas de clasificaci&oacute;n (23). El punto de corte utilizado para definir el riesgo de desnutrici&oacute;n fue el valor dado por la mediana menos una desviaci&oacute;n est&aacute;ndar (22). La clasificaci&oacute;n nutricional de adolescentes y adultos se hizo a partir del &iacute;ndice de masa corporal (IMC); en adolescentes, todo IMC inferior al percentil 15 fue indicador de riesgo de delgadez (24), mientras que en adultos los valores de IMC menores de 18.5 kg/m<SUP>2</SUP> indicaron riesgo de deficiencia cr&oacute;nica de energ&iacute;a (25). En la segunda evaluaci&oacute;n nutricional realizada en febrero s&oacute;lo se evalu&oacute; el indicador P/T (22).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El inter&eacute;s de esta investigaci&oacute;n fue conocer algunas relaciones entre SAN, disponibilidad alimentaria y estado nutricional, para esto se construy&oacute; un indicador para la evaluaci&oacute;n del estado nutricional familiar, as&iacute;: una familia se consider&oacute; bien nutrida si todos los integrantes evaluados en las dos mediciones antropom&eacute;tricas (agosto 2000 y febrero 2001) carecieron de riesgo de desnutrici&oacute;n por los indicadores simult&aacute;neamente aplicados (P/T, T/E, P/E e IMC en la primera medici&oacute;n y P/T e IMC en la segunda). Una familia est&aacute; en riesgo de desnutrici&oacute;n si al menos uno de sus integrantes presenta riesgo nutricional por cualquiera de los indicadores, independientemente de la cantidad de personas afectadas en la familia.</font></P> <B>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Evaluaci&oacute;n de la malaria y del estado de salud</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Se hizo una encuesta de prevalencia de malaria a los integrantes de las 37 familias, y se realiz&oacute; el examen de gota gruesa, de acuerdo con los procedimientos recomendados por OPS-OMS. Se busc&oacute; informaci&oacute;n sobre frecuencia de malaria en los archivos del hospital de Bah&iacute;a Solano y en la alcald&iacute;a de este municipio, sitios a donde llegan los informes del corregimiento de El Valle. Se hicieron encuestas a cada jefe de familia sobre la morbilidad sentida por los diferentes miembros de la familia durante el mes anterior a la evaluaci&oacute;n y sobre los conocimientos, actitudes y pr&aacute;cticas familiares con respecto a la malaria. Ambas encuestas fueron respondidas por la mujer jefe de hogar en el 89% de las veces y por el hombre jefe de hogar en el restante 11%.</font></P> <B>    <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">RESULTADOS</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Situaci&oacute;n sociodemogr&aacute;fica y sanitaria</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Se estudi&oacute; la totalidad de las 37 familias negras agricultoras asentadas en la cuenca del r&iacute;o Valle, tanto en &eacute;sta como en sus afluentes; esas familias re&uacute;nen a 216 personas, de las cuales el 44% residen en la zona rural. Del total de 216 individuos, 59% son hombres, pero en la zona rural representan el 76% de los habitantes. El 31% son ni&ntilde;os (0-10 a&ntilde;os), el 19% son adolescentes (11-17 a&ntilde;os), el 41% adultos (18-60 a&ntilde;os) y el 9% restante son ancianos (mayores de 60 a&ntilde;os). El promedio de personas por familia es 6 y el 47% tiene de 5 a 10 miembros. El 46% de las mujeres (38 personas) tiene entre 11 y 50 a&ntilde;os (edad reproductiva) y de ellas 5% se hallaron en gestaci&oacute;n y 16% en lactancia.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El 31% de las personas, incluyendo los menores de 7 a&ntilde;os, tiene cero a&ntilde;os de asistencia a instituciones educativas, el 45% tiene entre 1 y 5 a&ntilde;os, el 23% de 6 a 11 y el 1% m&aacute;s de 11 a&ntilde;os. Es notorio que entre los mayores de 15 a&ntilde;os el 30% nunca ha asistido a la escuela. En la zona rural se cuenta con una escuela de educaci&oacute;n b&aacute;sica primaria y en la zona urbana existen tres escuelas primarias, un centro de bachillerato cl&aacute;sico o acad&eacute;mico y uno de bachillerato t&eacute;cnico (instituto t&eacute;cnico agr&iacute;cola). La cobertura de los servicios de seguridad social en salud es muy reducida seg&uacute;n indicaron los habitantes (no fue posible obtener cifras oficiales). La poblaci&oacute;n cuenta con la presencia del Instituto Colombiano de Bienestar Familiar el cual se encarga de los programas de recuperaci&oacute;n nutricional y de educaci&oacute;n nutricional en la zona, de los cuales s&oacute;lo se beneficia parte de la poblaci&oacute;n.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">En los menores de 18 a&ntilde;os la ocupaci&oacute;n principal predominante fue el estudio y en los adultos y ancianos la agricultura. El 49% de las personas ten&iacute;an las actividades agr&iacute;colas menores (huertas domiciliarias) o la actividad agr&iacute;cola ocasional como ocupaci&oacute;n complementaria. Un total de 63 personas (29%), sobre 216, percibieron ingresos monetarios por alg&uacute;n trabajo y ah&iacute; se incluyen ni&ntilde;os, adultos y ancianos; la mediana del ingreso monetario fue de ochenta mil pesos. La inversi&oacute;n en alimentos se correlaciona en forma positiva con la cuant&iacute;a de los ingresos y el 54% de estos se us&oacute; para adquirirlos.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">No se encontr&oacute; ning&uacute;n caso de malaria entre las 216 personas examinadas, pero los registros oficiales consultados indican que en esa &eacute;poca hubo casos de la enfermedad entre los habitantes de El Valle, aunque pocos, comparados con otros a&ntilde;os. El 89% de los 37 jefes de hogar encuestados ha padecido malaria en alg&uacute;n momento de su vida, con un promedio de 3 ataques por persona y la &uacute;ltima vez que tuvieron paludismo fue hace 4 a&ntilde;os, en promedio, el 3% hace menos de 1 a&ntilde;o; el 26% entre 1 y 5 a&ntilde;os; 42% entre 6 y 10 a&ntilde;os y el 29% hace m&aacute;s de 10 a&ntilde;os.</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El 97% de los jefes de hogar encuestados dice conocer "porqu&eacute; la persona se enferma de paludismo", el 71% indica una raz&oacute;n asociada con "el zancudo" y el 17% da una explicaci&oacute;n que se refiere "al zancudo y al agua estancada" en pozos y charcas. La mayor&iacute;a asocia la picadura del zancudo con la enfermedad. A la pregunta "qu&eacute; hace cuando tiene paludismo", los encuestados dieron una o varias respuestas: el 37% dijo que iba a puestos de salud a buscar diagn&oacute;stico y tratamiento, el 34% va a consulta m&eacute;dica, el 34% toma infusiones de hierbas y el 26% usa ba&ntilde;os preparados con plantas. Duermen entre 1 y 5 personas por toldillo o mosquitero (bednet)<b>*</b>, con mediana de 2. El 57% dijo que "alguna vez" su vivienda hab&iacute;a sido fumigada con insecticida residual y, entre los que dieron respuesta afirmativa, el 21% dijo que la fumigaci&oacute;n ocurri&oacute; hace menos de 1 a&ntilde;o, el 37% entre 1 y 2 a&ntilde;os y el 43% hace m&aacute;s de 2 a&ntilde;os. El 71% considera que la fumigaci&oacute;n de la vivienda es &uacute;til para controlar la malaria.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El 25% de los 216 habitantes se&ntilde;al&oacute; "sentirse enfermo" en alg&uacute;n momento del mes anterior a la entrevista y relataron trece "causas", "enfermedades" o "molestias" diferentes, incluyendo s&iacute;ntomas (fiebre, dolor de cabeza, dolor en los m&uacute;sculos). La "fiebre, el dolor de cabeza, la gripa, la diarrea" fueron los cuatro problemas m&aacute;s frecuentes entre los enfermos menores de 6 a&ntilde;os y mayores de 60 a&ntilde;os.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Producci&oacute;n de alimentos</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Durante los 7 meses del estudio, las familias produjeron un total de 102 toneladas de alimentos, as&iacute;: carnes y pescados 3, moler&iacute;as puras (representadas por oleaginosas) 3, frutas 23, tub&eacute;rculos 35 y cereales 38 toneladas; la producci&oacute;n de huevos, l&aacute;cteos y verduras fue casi nula. Los cereales cultivados son el arroz y el ma&iacute;z se cosechan en algunos meses del a&ntilde;o. El arroz se cosecha en el mes de agosto y es almacenado hasta un nuevo ciclo agr&iacute;cola para tener semilla y disponibilidad para el autoconsumo familiar y la venta. La producci&oacute;n de ma&iacute;z en la &eacute;poca del estudio fue casi nula, pues una temporada invernal previa acab&oacute; con la cosecha y con la semilla. Los pl&aacute;tanos que se cultivan corresponden a las variedades: hart&oacute;n, felipita, popocha y primitivo, y los tub&eacute;rculos m&aacute;s cultivados son el ach&iacute;n y la yuca. Las frutas comprenden: boroj&oacute;, chontaduro, guayaba, lim&oacute;n, naranja, zapote y banano; el mes de mayor recolecci&oacute;n es agosto y los de menor recolecci&oacute;n diciembre y enero. El grupo de las carnes y pescados est&aacute; conformado por especies menores, como el cerdo, la gallina, los animales de caza (zaino, guagua, iguana y venado) y por pescados de mar y r&iacute;o, todos estos destinados para el autoconsumo e intercambio familiar.</font> </P> <B>    <P><font face="Times New Roman" size="3">Disponibilidad alimentaria familiar y sus fuentes</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Las fuentes de la disponibilidad alimentaria fueron la producci&oacute;n (alimentos cultivados m&aacute;s los recolectados de la oferta silvestre), las existencias previas, la compra y los alimentos obtenidos por regalo e intercambio; los destinos de los alimentos fueron la venta, donaci&oacute;n, trueque por bienes y servicios, autoconsumo y otros usos (semillas, alimentos para animales y p&eacute;rdidas). Las existencias reflejan el volumen de producci&oacute;n de arroz en agosto de 2000, el excedente de producci&oacute;n lo distribuimos en partes iguales en los seis meses siguientes hasta febrero 2001 (<a href="#tabl1">Tabla 1</a>).</font></P>      <P ALIGN="CENTER"><b><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tabl1"></a>Tabla 1</font></b></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Disponibilidad familiar mensual de alimentos (kg) seg&uacute;n la fuente y destino</font></P>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">El Valle, agosto 2000 a febrero 2001</font></P>     <P ALIGN="CENTER">    ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=2 WIDTH=569> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Fuente o<B> </B>mes    <br> Destino</font></P>   </TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">    <br> Ago</font></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">    <br> Sep</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">    <br> Oct</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> Nov</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">    <br> Dic</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">    <br> Ene</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER">    <br> <font face="Times New Roman" size="3">Feb</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">    <br> Total</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Producci&oacute;n (P)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">45735</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">11395</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8333</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">10987</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6810</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7318</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">10570</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">101146</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Venta (V)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7335</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4167</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2746</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4690</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">771</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1141</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1711</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">22562</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Dona (D)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4887</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2729</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">607</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1673</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">866</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">758</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1125</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">12645</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Trueque (T)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1071</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">91</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">322</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">104</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">614</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">335</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">78</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2614</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Existencias (Ex)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3634</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3634</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3634</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3634</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3634</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3634</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">21804</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Compra (C)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1179</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">648</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">627</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">992</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">882</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">757</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">937</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6023</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Regalo (R)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">466</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">80</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">18</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">228</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">258</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">161</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1214</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Intercambio (I)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">123</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">35</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">32</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">34</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">85</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">318</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">DTB*</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">34209</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8776</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8971</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">9406</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">9114</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">9818</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">12390</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">92683</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P><font face="Times New Roman" size="3">Autoconsumo (A)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">9422</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4734</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4982</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6616</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">5880</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6242</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7003</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">44878</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Otros usos (OU)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">24787</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4042</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3989</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2790</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3234</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3576</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">5387</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">47805</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">DTN**</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">11190</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">5469</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">5662</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7868</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6800</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7341</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8102</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">52433</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">( Ax100)/DTN</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">84</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">87</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">88</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">84</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">86</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">85</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">86</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">86</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">( Ax100)/ P+E</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">21</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">29</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">37</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">41</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">49</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">50</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">45</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">34</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Entradas (E)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1768</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">735</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">680</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1252</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">920</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1100</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1100</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7555</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Salidas (S)</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">38081</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">11029</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">7665</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">9257</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">5484</font></TD> <TD WIDTH="10%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">5810</font></TD> <TD WIDTH="8%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8301</font></TD> <TD WIDTH="12%" VALIGN="TOP" HEIGHT=11>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">85626</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">*Disponibilidad total bruta DTB: existencias Ex + entradas E + salidas S + otros uso OU</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">**Disponibilidad total neta DTN: existencias Ex + entradas E + autocosumo A</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El 71% de los alimentos producidos proviene del cultivo de plantas y animales dom&eacute;sticos, mientras el 29% restante proviene de la recolecci&oacute;n de productos silvestres vegetales y animales (frutos, pescado y carne de cacer&iacute;a). Una fuente importante de la disponibilidad alimentaria fue la lactancia materna, ya que 56% de los ni&ntilde;os de 0 a 24 meses estaban siendo amamantados.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La compra, los alimentos regalados y el intercambio de productos contribuyen a la disponibilidad total neta en un 15% (13 a 16%), mientras que el 85% restante (84-87%) corresponde a los alimentos obtenidos por producci&oacute;n, es decir que de cada 1000 gramos de alimentos destinados para el consumo familiar, al menos 800 gramos provienen de la propia producci&oacute;n alimentaria.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Un 47% de los alimentos producidos fue destinado a otros usos, que corresponde a las p&eacute;rdidas de alimentos (durante el transporte, secado, almacenamiento, etc), la cantidad destinada para semillas y aquella usada para alimentar animales. Uno de los aspectos que reduce la disponibilidad alimentaria y pone en riesgo la SAN familiar corresponde a p&eacute;rdidas de alimentos.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">SAN seg&uacute;n el grado de disponibilidad alimentaria</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El 24% de las familias present&oacute; disponibilidad alimentaria inadecuada (inseguridad alimentaria y nutricional) en agosto de 2000 y este porcentaje aument&oacute; a 26% en febrero de 2001. La mediana fue de 30% y los meses de menor disponibilidad fueron septiembre y octubre (<a href="#tabl2">Tabla 2</a>). Aquellas familias que tuvieron disponibilidad alimentaria inadecuada, presentaron mayoritariamente una disponibilidad alimentaria inferior al 90% puesto que la media de las familias con disponibilidad alimentaria cr&iacute;tica (16%) es mayor que la media de las familias que se encontraron con disponibilidad alimentaria insuficiente e inestable (9% y 4% respectivamente). Se observ&oacute; que generalmente, cuando se acent&uacute;a la disponibilidad alimentaria inadecuada, ocurre una disminuci&oacute;n de los alimentos destinados para el autoconsumo.</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tabl2"></a><b>Tabla 2</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Disponibilidad alimentaria familiar por mes y grado de disponibilidad</font></P><DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">El Valle, agosto 2000 a febrero 2001 (porcentajes)</font></P></DIR>      <CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=2 WIDTH=531 height="256"> <TR><TD WIDTH="79" VALIGN="TOP" ROWSPAN=2 HEIGHT=46>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Disponibilidad alimentaria</font></TD> <TD WIDTH="238" VALIGN="TOP" COLSPAN=5 HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2000</font></TD> <TD WIDTH="178" VALIGN="TOP" COLSPAN=4 HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2001</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="48" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Ago</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Sep</font></TD> <TD WIDTH="37" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Oct</font></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Nov</font></TD> <TD WIDTH="36" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Dic</font></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Ene</font></TD> <TD WIDTH="46" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Feb</font></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">X</font></TD> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=19>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Me *</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="79" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Cr&iacute;tica</font></TD> <TD WIDTH="48" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">16</font></TD> <TD WIDTH="37" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">24</font></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">13</font></TD> <TD WIDTH="36" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">13</font></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">17</font></TD> <TD WIDTH="46" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">22</font></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" HEIGHT=10>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">16</font></TD> </CENTER> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=10 align="center"><DIR>      <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">16</font></DIR> </TD> </TR>     <CENTER> <TR><TD WIDTH="79" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Insuficiente</font></TD> <TD WIDTH="48" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">12</font></TD> <TD WIDTH="37" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4</font></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">13</font></TD> <TD WIDTH="36" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">17</font></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8</font></TD> <TD WIDTH="46" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">9</font></TD> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=38 align="center"><DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8</font></DIR>   </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="79" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Inestable</font></TD> <TD WIDTH="48" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8</font></TD> <TD WIDTH="37" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4</font></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4</font></TD> <TD WIDTH="36" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></TD> <TD WIDTH="46" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4</font></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4</font></TD> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=38 align="center"><DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4</font></DIR>   </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="79" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P><font face="Times New Roman" size="3">No plena</font></TD> <TD WIDTH="48" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">24</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">36</font></TD> <TD WIDTH="37" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">32</font></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">30</font></TD> <TD WIDTH="36" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">30</font></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">25</font></TD> <TD WIDTH="46" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">26</font></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">29</font></TD> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=38 align="center"><DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">30</font></DIR>   </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="79" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Plena**</font></TD> <TD WIDTH="48" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">76</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">64</font></TD> <TD WIDTH="37" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">68</font></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">70</font></TD> <TD WIDTH="36" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">70</font></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">75</font></TD> <TD WIDTH="46" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">74</font></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" HEIGHT=38>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">71</font></TD> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=38 align="center"><DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">70</font></DIR>   </TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">*X media aritm&eacute;tica, Me mediana</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">** Suma de disponibilidad cr&iacute;tica, insuficiente e inestable</font></P></DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El 25% (16 a 30%) de las familias con disponibilidad alimentaria cr&iacute;tica e insuficiente padece inseguridad alimentaria cr&oacute;nica (1), es decir una disponibilidad de calor&iacute;as inferior a 100% durante los siete meses del estudio. Por otra parte, la inseguridad alimentaria transitoria, es decir el desplazamiento de disponibilidad plena hacia inestable o insuficiente fue mayor durante septiembre, octubre, noviembre y diciembre (<a href="#tabl3">tabla 3</a>). El 56% de las familias desert&oacute; del estudio y pertenec&iacute;an al grupo con mayor problema de disponibilidad de alimentos.</font></P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Porcentaje de adecuaci&oacute;n de calor&iacute;as y nutrientes</font> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Si desde el punto de vista cuantitativo la disponibilidad de alimentos (medida como disponibilidad de calor&iacute;as) fue adecuada en el 71% de las familias, en el aspecto cualitativo el problema es m&aacute;s grave. La mediana del porcentaje de adecuaci&oacute;n de prote&iacute;nas, hierro, f&oacute;sforo y vitamina C fue superior al 100%, mientras que el calcio y la vitamina A tienen valores inferiores al 50%, siendo m&aacute;s grave la deficiencia en la zona urbana que en la rural.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La disponibilidad de prote&iacute;na en las familias con disponibilidad cr&iacute;tica es de 80%, es decir que &eacute;sta no alcanza a cubrir sus requerimientos. La mediana de los porcentajes de adecuaci&oacute;n para este nutriente en las categor&iacute;as de disponibilidad cr&iacute;tica, insuficiente e inestable se encuentra en 80%, 109% y 134%, en su orden. Sin embargo, la proporci&oacute;n de kilogramos que representan los alimentos de origen animal con respecto al total de kilogramos producidos entre agosto y febrero es del 4%, es decir, que esta disponibilidad proteica es predominantemente de baja digestibilidad (origen vegetal).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La mediana de la disponibilidad del hierro se encuentra en 105% (61 a 167% de porcentajes de adecuaci&oacute;n) en las familias con disponibilidad cr&iacute;tica, 102% (61% a 258% porcentajes de adecuaci&oacute;n) en familias con disponibilidad insuficiente y adecuaciones superiores al 185% en aquellas con disponibilidad inestable y plena. Sin embargo el aporte dietario del hierro en esta poblaci&oacute;n es de baja calidad, porque proviene en su mayor&iacute;a de alimentos de origen vegetal, (hierro tipo no hem&iacute;nico) y este &uacute;ltimo s&oacute;lo se absorbe en un rango de 1 a 40%.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La mediana de los porcentajes de adecuaci&oacute;n para vitamina A es deficitaria en la mayor&iacute;a de los meses y &uacute;nicamente en agosto y febrero hubo disponibilidad de esta vitamina superior al 100% pero s&oacute;lo en las familias con disponibilidad plena de calor&iacute;as (% de adecuaci&oacute;n cal&oacute;rico superior al 110), &eacute;poca de cosecha de chontaduro y zapote. (<a href="#graf1">Gr&aacute;fico 1</a>).</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tabl3"></a><b>Tabla 3</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Clasificaci&oacute;n de la seguridad alimentaria y nutricional familiar mensual</font></P><DIR>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">El Valle, agosto 2000 a febrero 2001 (porcentajes)</font></P></DIR>      <CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=580> <TR><TD WIDTH="202" VALIGN="TOP" ROWSPAN=2 HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Clasificaci&oacute;n de la    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> SAN</font></P>   </TD> <TD WIDTH="230" VALIGN="TOP" COLSPAN=5 HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2000</font></TD> <TD WIDTH="155" VALIGN="TOP" COLSPAN=4 HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2001</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Ago</font></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Sep</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Oct</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Nov</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Dic</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Ene</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Feb</font></TD> <TD WIDTH="25" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">X</font></TD> <TD WIDTH="23" VALIGN="TOP" HEIGHT=20>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Me *</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="202" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Seguridad alimentaria y nutricional**</font></TD> <TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">76</font></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">64</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">68</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">70</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">70</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">75</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">74</font></TD> <TD WIDTH="25" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">71</font></TD> <TD WIDTH="23" VALIGN="TOP" HEIGHT=31>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">70</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="202" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Inseguridad alimentaria cr&oacute;nica***</font></TD> <TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">16</font></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">28</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">28</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">26</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">30</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">25</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">22</font></TD> <TD WIDTH="25" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">25</font></TD> <TD WIDTH="23" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">26</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="202" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P><font face="Times New Roman" size="3">Inseguridad alimentaria transitoria****</font></TD> <TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">___</font></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">12</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">8</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6</font></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6</font></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">1</font></TD> <TD WIDTH="39" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2</font></TD> <TD WIDTH="25" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6</font></TD> <TD WIDTH="23" VALIGN="TOP" HEIGHT=40>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">6</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">*X media aritm&eacute;tica, Me mediana</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">**Seguridad alimentaria y nutricional:&gt;111% de adecuaci&oacute;n de calor&iacute;as</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">***Inseguridad alimentaria cr&oacute;nica: sumatoria de las familias con disponibilidad alimentaria cr&iacute;tica e insuficiente en los meses de estudio.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3">****Inseguridad alimentaria transitoria: n&uacute;mero de familias que se desplazaron de disponibilidad plena hacia inestable e insuficiente en los meses de estudios</font></P>     <P ALIGN="center"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="graf1"></a>Gr&aacute;fico 1.<B> </B>Mediana de los porcentajes de adecuaci&oacute;n de algunos nutrientes seg&uacute;n el grado de disponibilidad alimentaria</font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><IMG SRC="/img/fbpe/alan/v53n3/art02img1.gif" WIDTH=439 HEIGHT=282></font></P><DIR> <DIR> <DIR>      
<P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><font face="Times New Roman" size="3"><img src="/img/fbpe/alan/v53n3/Art02.1.gif" width="26" height="13"> Disponibilidad alimentaria adecuada: &gt;111% de adecuaci&oacute;n de calor&iacute;as.</font></P>     
<P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"><img border="0" src="/img/fbpe/alan/v53n3/Art02.3.gif" width="25" height="13"> <font face="Times New Roman" size="3">Disponibilidad alimentaria inadecuada: &lt;110% de adecuaci&oacute;n de calor&iacute;as.</font></P></DIR> </DIR> </DIR>  <B>    
]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Evaluaci&oacute;n del estado de nutrici&oacute;n individual y familiar</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">De las 37 familias nucleares halladas en agosto de 2000, 15 (39%) desertaron del estudio porque no se les suministr&oacute; alimentos. En la primera evaluaci&oacute;n se estudiaron 162 personas y siete meses despu&eacute;s se pudo evaluar a 99 de ellas, as&iacute; que el estudio longitudinal completo se hizo en estos 99 sujetos, cuyos resultados aparecen en el (<a href="#tabl4">tabla 4</a><B>)</B>. El 31% de los ni&ntilde;os de 0 a 5 a&ntilde;os mostr&oacute; bajo P/T en agosto de 2000, cifra que se mantuvo siete meses despu&eacute;s. El 14% de los ni&ntilde;os de 6-10 a&ntilde;os tuvo bajo P/T en agosto de 2000 y un 9% en febrero de 2001. En la primera evaluaci&oacute;n, la baja T/E afect&oacute; al 69% de los menores de 6 a&ntilde;os y al 41% de los ni&ntilde;os de 6 a 10 a&ntilde;os. Es de suponer que si no hubiese sucedido la deserci&oacute;n de tantas familias, el riesgo de desnutrici&oacute;n ser&iacute;a mayor en la segunda evaluaci&oacute;n.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">El riesgo de delgadez para los adolescentes (11 a 17 a&ntilde;os) fue de 15% en la primera medici&oacute;n y de 11% en la segunda, mientras que para los mayores de 17 a&ntilde;os fue de 3% y cero, respectivamente.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Si en la primera medici&oacute;n se tienen en cuenta los tres indicadores antropom&eacute;tricos, el 54% de las 37 familias present&oacute; al menos un miembro con riesgo de desnutrici&oacute;n en alguno de esos indicadores. En 24 de las 37 familias se evalu&oacute; a alguno de sus miembros en las dos mediciones, en la primera el 75% de ellas mostr&oacute; al menos un integrante con bajo P/T o IMC, este porcentaje baj&oacute; a 71% en febrero de 2001.</font></P> <B>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Estado nutricional familiar seg&uacute;n la disponibilidad de alimentos</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Al inicio, de las 37 familias evaluadas 45% se encontraron en riesgo de desnutrici&oacute;n, y de &eacute;stas el 13% ten&iacute;a disponibilidad alimentaria inadecuada. El 54% de las familias (37) se encontr&oacute; sin riesgo de desnutrici&oacute;n y de &eacute;stas 11% present&oacute; disponibilidad alimentaria inadecuada (<a href="#tabl5">Tabla 5</a>). Siete meses m&aacute;s tarde, en febrero de 2001, la situaci&oacute;n era similar: de las 19 familias, el 10% ten&iacute;a disponibilidad inadecuada y alg&uacute;n miembro en riesgo de desnutrici&oacute;n, frente a 21% con disponibilidad inadecuada y todos sus integrantes sin riesgo de desnutrici&oacute;n (<a href="#tabl5">Tabla 5</a>).</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tabl4"></a><b>Tabla 4</b></font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Porcentaje de riesgo de desnutrici&oacute;n seg&uacute;n indicador y fecha de evaluaci&oacute;n,</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">por grupo et&aacute;reo, en 99 personas con las dos evaluaciones</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=524> <TR><TD WIDTH="74" VALIGN="MIDDLE" COLSPAN=2 ROWSPAN=3 HEIGHT=17>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Edad (a&ntilde;os)</font></TD> <TD WIDTH="534" VALIGN="TOP" COLSPAN=7 HEIGHT=17>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Riesgo de desnutrici&oacute;n seg&uacute;n indicador y fecha de evaluaci&oacute;n</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="32" VALIGN="MIDDLE" ROWSPAN=2 HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">#</font></TD>   <TD WIDTH="146" VALIGN="MIDDLE" colspan=2 HEIGHT=14>     <p align="center"><font face="Times New Roman" size="3">Aguda (P/T)</font></TD> <TD WIDTH="88" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Cr&oacute;nica (T/E)</font></TD> <TD WIDTH="75" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Global (P/E)</font></TD> <TD WIDTH="145" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Delgadez (IMC)</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="66" VALIGN="MIDDLE" HEIGHT=14> <font face="Times New Roman" size="3">ago-2000</font></TD>   <TD WIDTH="68" VALIGN="MIDDLE" HEIGHT=14> <font face="Times New Roman" size="3">feb-2001</font></TD> <TD WIDTH="88" VALIGN="TOP" HEIGHT=37>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">ago-2000</font></TD> <TD WIDTH="75" VALIGN="TOP" HEIGHT=37>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">ago-2000</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=37>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Ago-2000</font></TD> <TD WIDTH="65" VALIGN="TOP" HEIGHT=37>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Feb-2001</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="73" VALIGN="TOP" HEIGHT=35>     <P><font face="Times New Roman" size="3">0-5</font></TD> <TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=35>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">16</font></TD> <TD WIDTH="66" VALIGN="TOP" HEIGHT=35>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=35>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">31</font></TD> <TD WIDTH="88" VALIGN="TOP" HEIGHT=35>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">69</font></TD> <TD WIDTH="75" VALIGN="TOP" HEIGHT=35>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">68</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=35>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="65" VALIGN="TOP" HEIGHT=35>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="73" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P><font face="Times New Roman" size="3">6-10</font></TD> <TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">22</font></TD> <TD WIDTH="66" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">14</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">9</font></TD> <TD WIDTH="88" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">41</font></TD> <TD WIDTH="75" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">27</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="65" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="73" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P><font face="Times New Roman" size="3">11-17</font></TD> <TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">27</font></TD> <TD WIDTH="66" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="88" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="75" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">15</font></TD> <TD WIDTH="65" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">11</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="73" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P><font face="Times New Roman" size="3">18 y m&aacute;s</font></TD> <TD WIDTH="33" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">34</font></TD> <TD WIDTH="66" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="88" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="75" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">_</font></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3</font></TD> <TD WIDTH="65" VALIGN="TOP" HEIGHT=28>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">0</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;</P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3"><a name="tabl5"></a><b>Tabla 5</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Relaci&oacute;n entre la SAN familiar y el estado de nutrici&oacute;n familiar (EN)*</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">en agosto 2000 y febrero 2001</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=525> <TR><TD WIDTH="110" VALIGN="MIDDLE" ROWSPAN=3 HEIGHT=24>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Seguridad Alimentaria</font></TD> <TD WIDTH="445" VALIGN="TOP" COLSPAN=4 HEIGHT=24>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Estado nutricional Familiar</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="232" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=22>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Primera evaluaci&oacute;n (agosto 2000)</font></TD> <TD WIDTH="201" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=22>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Segunda evaluaci&oacute;n (febrero 2001)</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="111" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Con desnutrici&oacute;n</font></TD> <TD WIDTH="109" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Sin desnutrici&oacute;n</font></TD> <TD WIDTH="115" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Con desnutrici&oacute;n</font></TD> <TD WIDTH="74" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">Sin desnutrici&oacute;n</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="110" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Inadecuada</font></TD> <TD WIDTH="111" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">5 (13%)</font></TD> <TD WIDTH="109" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4 (11%)</font></TD> <TD WIDTH="115" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">2 (10%)</font></TD> <TD WIDTH="74" VALIGN="TOP" HEIGHT=33>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">4 (21%)</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="110" VALIGN="TOP" HEIGHT=25>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Adecuada</font></TD> <TD WIDTH="111" VALIGN="TOP" HEIGHT=25>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">12 (32)</font></TD> <TD WIDTH="109" VALIGN="TOP" HEIGHT=25>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">16 (43%)</font></TD> <TD WIDTH="115" VALIGN="TOP" HEIGHT=25>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">3 (16%)</font></TD> <TD WIDTH="74" VALIGN="TOP" HEIGHT=25>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">10 (53%)</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="CENTER"><font face="Times New Roman" size="3">*Familia nuclear con desnutrici&oacute;n y sin desnutrici&oacute;n: ver definici&oacute;n en metodolog&iacute;a</font></P> <B>     <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">DISCUSI&Oacute;N</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">En esta investigaci&oacute;n se busc&oacute; conocer algunas de las relaciones entre la SAN (medida s&oacute;lo a partir de la disponibilidad de alimentos) y la malaria entre las familias agricultoras de la cuenca del r&iacute;o Valle, comunidad conocida por albergar en forma end&eacute;mica la malaria.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Los resultados obtenidos indican que en la &eacute;poca del estudio la prevalencia de paludismo fue poca, frente a lo sucedido hist&oacute;ricamente, pero la baja prevalencia era esperada, ya que el estudio se hizo en la fase inmediatamente posterior a la ocurrencia de una gran epidemia, la mayor de todas las conocidas en el siglo XX en Colombia (26), y en plena etapa posterior al fen&oacute;meno c&iacute;clico ENOS, cuando se presentan condiciones clim&aacute;ticas que reducen en forma dr&aacute;stica las condiciones favorables para la transmisi&oacute;n de la malaria (27). La informaci&oacute;n epidemiol&oacute;gica en febrero 2002 indica que en el pa&iacute;s existe, desde finales de 2001, un nuevo incremento del paludismo y que en &aacute;reas como el Choc&oacute; otra vez las cifras llegan a niveles muy altos, de nuevo <I>P. falciparum</I> se torna en la especie dominante (durante la fase inmediatamente posterior al ENOS prevaleci&oacute; <I>P. vivax</I>), y las complicaciones y el n&uacute;mero de muertes (aunque no la tasa de mortalidad) se incrementan en forma acelerada, entre otros fen&oacute;menos c&iacute;clicos. No hay duda, en consecuencia, de que nos encontramos en una zona de riesgo mal&aacute;rico, uno de los mayores de Colombia, sometida a fuertes oscilaciones peri&oacute;dicas en las condiciones naturales que determinan la transmisi&oacute;n.</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">A todo lo anterior deben agregarse causas de &iacute;ndole social, es decir econ&oacute;micas, pol&iacute;ticas e ideol&oacute;gico-culturales, que inciden poderosamente en la configuraci&oacute;n y din&aacute;mica del espacio de riesgo pal&uacute;dico. En particular, hay que resaltar el abandono por parte del Estado colombiano de una pol&iacute;tica de salud p&uacute;blica, que ha llevado a la supresi&oacute;n f&aacute;ctica del programa y las acciones de control de la malaria, como la aplicaci&oacute;n de insecticidas residuales, la b&uacute;squeda activa de casos, el diagn&oacute;stico con gota gruesa y el suministro de medicamentos. Los resultados de la encuesta aplicada en El Valle son elocuentes: s&oacute;lo el 57% dijo que "alguna vez" su vivienda hab&iacute;a recibido fumigaci&oacute;n con insecticida residual y, por ejemplo, el 43% se&ntilde;al&oacute; que ello sucedi&oacute; hace m&aacute;s de 2 a&ntilde;os. Adem&aacute;s, el puesto de salud de la zona carece de personal capacitado en el diagn&oacute;stico y tratamiento de la enfermedad. Con relaci&oacute;n a las acciones de control de la malaria, hay que enfatizar en que un componente clave de ellas es la aplicaci&oacute;n de insecticidas en las viviendas, pero en comunidades como El Valle algunas viviendas no son apropiadas para que tal aplicaci&oacute;n sea efectiva, pues las paredes son escasas o est&aacute;n ausentes, presentan hendiduras y los anjeos est&aacute;n deteriorados, entre otras fallas.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">De acuerdo con Bonilla y colaboradores (17), "la percepci&oacute;n del riesgo de contraer la malaria es un requisito para que las personas realicen las acciones preventivas necesarias para controlar la enfermedad". Los conocimientos, actitudes y pr&aacute;cticas frente a la malaria son elementos determinantes del espacio de riesgo mal&aacute;rico. Recordemos que el 97% de los jefes de hogar encuestados dice conocer "por qu&eacute; la persona se enferma de paludismo", el 71% indica una raz&oacute;n asociada con "el zancudo" y el 17% da una explicaci&oacute;n que se refiere "al zancudo y al agua estancada" en pozos y charcas. Ya Bonilla y colaboradores hab&iacute;an informado que en sus investigaciones en Cunday (Tolima) y La Tola (Nari&ntilde;o), ambos lugares en Colombia, la malaria se atribu&iacute;a fundamentalmente a la picadura del zancudo, a la contaminaci&oacute;n del agua y a la debilidad del cuerpo (17). Como informaron tambi&eacute;n estos mismos autores, aunque la mayor&iacute;a asocia la picadura del zancudo con la enfermedad, no tienen claridad acerca de la manera como ello sucede. Los tratamientos que usan para el paludismo son, como en los estudios de Bonilla y asociados (17), una combinaci&oacute;n de medicamentos alop&aacute;ticos (usados en los programas gubernamentales antimal&aacute;ricos) y de plantas que ellos juzgan con poderes medicinales.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">En otro orden de ideas, para la evaluaci&oacute;n de la SAN se emple&oacute; la metodolog&iacute;a de la HBA de la FAO (18), la cual eval&uacute;a disponibilidad de alimentos nacional, sin embargo esta metodolog&iacute;a fue ajustada a cada familia para valorar la disponibilidad de alimentos mensualmente, &eacute;stos fueron traducidos a calor&iacute;as y nutrientes y las primeras nos permitieron clasificar el grado de SAN mensual familiar. De acuerdo a esto se observa que la producci&oacute;n de alimentos por parte de los agricultores de El Valle es relativamente aut&oacute;noma, pues el 80% de los kilogramos de alimentos destinados para el consumo familiar provienen de la propia producci&oacute;n alimentaria (cultivo, recolecci&oacute;n silvestre, caza, pesca y cr&iacute;a de animales dom&eacute;sticos). Llama la atenci&oacute;n sobre una realidad que amenaza la SAN, como es la inmensa fragilidad de su sistema productivo, sometido a las variaciones extremas del clima, que lleva, por ejemplo, a hacer desaparecer el ma&iacute;z durante muchos meses y contribuye a la oscilaci&oacute;n de la inseguridad alimentaria entre cr&iacute;tica y transitoria en las familias, en este estudio estos valores corresponden a 25% y 6% respectivamente. El problema de la inseguridad alimentaria se acent&uacute;a si se consideran fen&oacute;menos como la ausencia de pol&iacute;ticas y programas estatales que busquen estimular y proteger la econom&iacute;a campesina de peque&ntilde;a y mediana escala, carencias m&aacute;s acentuadas en regiones marginadas como el Choc&oacute; y que son problemas de larga duraci&oacute;n en Colombia, como lo ha se&ntilde;alado Machado en forma reciente (28). Tambi&eacute;n preocupa la escasa diversidad de los cultivos, reducida en el caso de los cereales como el ma&iacute;z y el arroz, y en los tub&eacute;rculos dependiente de la yuca y el ach&iacute;n. Las frutas son m&aacute;s abundantes pero ellos no las cultivan y se limitan a recoger lo que producen, pues las plantas y &aacute;rboles no reciben abonos, limpiezas ni tratamiento de enfermedades. Las fuentes de vitamina A est&aacute;n restringidas, como se vio, al zapote y el chontaduro, cuya producci&oacute;n es c&iacute;clica (agosto y febrero), quedando desabastecidos el resto del tiempo, pues no utilizan otros alimentos fuentes de este nutriente. Tan dram&aacute;tica es la situaci&oacute;n que, como se inform&oacute; antes, s&oacute;lo en la &eacute;poca de cosechas de chontaduro y zapote hubo disponibilidad de vitamina A superior al 100% pero s&oacute;lo en las familias con disponibilidad plena de calor&iacute;as. Durante los siete meses de la investigaci&oacute;n, la producci&oacute;n de carnes fue muy peque&ntilde;a, s&oacute;lo 3 toneladas, que implican —si se divide el total de toneladas en bruto por 216 personas en cada mes— una raci&oacute;n de 67 g/persona/d&iacute;a (en bruto), frente a las recomendaciones m&iacute;nimas de 100 g/persona/d&iacute;a (en peso neto). La producci&oacute;n de huevos, l&aacute;cteos y verduras, fue casi cero. Como se se&ntilde;al&oacute;, la disponibilidad de prote&iacute;nas y de hierro es de bajo valor biol&oacute;gico al provenir de fuentes vegetales. La disponibilidad de grasas es muy baja (3 toneladas) y sugiere un pobre aporte de &aacute;cidos grasos esenciales y de otros nutrientes liposolubles.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">En medio de las carencias vale destacar el hallazgo de que la lactancia materna se practica en el 56% de los ni&ntilde;os de 0 a 24 meses, lo cual evita un mayor deterioro nutricional. De los 10 ni&ntilde;os en este grupo de edad cuyo estado nutricional fue evaluado, el 30% mostr&oacute; riesgo de desnutrici&oacute;n aguda.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Un elemento importante en la econom&iacute;a de estos agricultores es la pr&aacute;ctica cotidiana y con alta valoraci&oacute;n social del trabajo interfamiliar solidario y la consiguiente repartici&oacute;n por m&eacute;ritos de los productos obtenidos. Esta caracter&iacute;stica y la familia extensa que predomina entre ellos contribuyen en forma valiosa a evitar un mayor deterioro econ&oacute;mico y nutricional. Las redes de apoyo para la SAN*&nbsp; permiten a las familias en &eacute;pocas de escasez incrementar su disponibilidad alimentaria. Una situaci&oacute;n que agrava la debilidad del sistema alimentario en El Valle es la ausencia de servicios p&uacute;blicos domiciliarios de calidad y de suministro estable, situaci&oacute;n que es com&uacute;n en las poblaciones colombianas donde la malaria es end&eacute;mica. Hace apenas unos siete a&ntilde;os se inici&oacute; el suministro de energ&iacute;a el&eacute;ctrica, limitado a la zona urbana, el cual se suspende por largos per&iacute;odos. Este hecho reduce la posibilidad de conservar alimentos en forma adecuada a mediano plazo. Por otra parte, el agua no satisface los requisitos m&iacute;nimos para ser potable, la carencia de sistemas de eliminaci&oacute;n de excretas es la regla tanto rural como urbana y eso mismo sucede con la recolecci&oacute;n y disposici&oacute;n de basuras. Las razones pol&iacute;tico-econ&oacute;micas (d&eacute;bil papel del Estado en materia de agricultura y alimentos, as&iacute; como de desarrollo humano y material en &aacute;reas rurales, entre otras) e ideol&oacute;gico-culturales (carencia de valor social de ciertos alimentos como carne de gallina, la actitud pasiva y mendicante frente al Estado, entre otros) hacen que quienes reciben formaci&oacute;n en t&eacute;cnicas agropecuarias no tengan opciones de empleo, no las apliquen en sus propios predios y viviendas y no intenten generar alternativas econ&oacute;micas autosostenibles.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Los habitantes del corregimiento El Valle tienen un compromiso grande del estado nutricional evaluado por antropometr&iacute;a, especialmente el grupo menor de cinco a&ntilde;os, quienes presentan un retraso en peso y talla para la edad del 69% y un bajo P/T de 31%; la proporci&oacute;n de individuos en riesgo de desnutrici&oacute;n es superior a la informada para la zona Pac&iacute;fica Colombiana en 1995 (29). A pesar de las cifras de desnutrici&oacute;n halladas, no se encontr&oacute; asociaci&oacute;n entre el estado nutricional y la inseguridad alimentaria (29%), esto se debe en parte a que el criterio para definir seguridad alimentaria fue la disponibilidad familiar del 110% o m&aacute;s de las necesidades energ&eacute;ticas, bajo el supuesto de que con &eacute;sta hay una alta posibilidad de cubrir el aporte diet&eacute;tico de la mayor&iacute;a de los nutrientes, lo cual es cierto cuando las calor&iacute;as provienen de una amplia variedad de alimentos, no observada en esta poblaci&oacute;n, donde la base de la alimentaci&oacute;n son cereales, tub&eacute;rculos y pl&aacute;tanos, en tanto que los alimentos de origen animal s&oacute;lo contribuyeron con el 4% del total producido, esto hace que las prote&iacute;nas y el hierro sean de baja biodisponibilidad y la disponibilidad de Ca y vitamina A sean inferiores al 50% del requerimiento. Es de esperar que otros nutrientes como el cinc que proviene de fuentes animales tambi&eacute;n est&eacute;n bajos.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Estos nutrientes se requieren para el &oacute;ptimo crecimiento y explicar&iacute;a por qu&eacute; los escolares y adolescentes son los grupos poblacionales m&aacute;s afectados. Otro factor que explicar&iacute;a el alto compromiso nutricional son las condiciones higi&eacute;nico-sanitarias de la regi&oacute;n las cuales sugieren un deficiente aprovechamiento biol&oacute;gico de los nutrientes pues favorecen la presencia de enfermedades infecciosas como las parasitosis intestinales, las infecciones respiratorias, entre otras, de alta prevalencia en la zona y corroboradas con la encuesta de morbilidad realizada. No se realiz&oacute; evaluaci&oacute;n bioqu&iacute;mica del estado nutricional de micronutrientes, sin embargo es posible, de acuerdo al d&eacute;ficit hallado, predecir la deficiencia subcl&iacute;nica de estos.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Los hallazgos de tipo nutricional representan un riesgo importante para la enfermedad mal&aacute;rica, sobre todo en un espacio de riesgo para la presentaci&oacute;n de la enfermedad, pues la desnutrici&oacute;n se encuentra acompa&ntilde;ada de deficiencias en varios nutrientes, determinantes de la defensa antioxidante y de la funci&oacute;n inmune (4). Hay evidencia del papel modulador de las prote&iacute;nas, la vitamina A y el hierro, en los mecanismos de respuesta inmune innata y adaptativa (30-32). Algunos estudios sugieren que en malnutrici&oacute;n hay una reducci&oacute;n en la producci&oacute;n de c&eacute;lulas polimorfonucleares, macr&oacute;fagos, anticuerpos y una depleci&oacute;n de la actividad citot&oacute;xica de las NK, lo que reduce la respuesta inflamatoria y la resistencia del hospedero frente al par&aacute;sito (33). Varios reportes indican que la vitamina A puede cumplir un papel potenciador en la resistencia a la malaria y que su deficiencia puede hacer al individuo susceptible la infecci&oacute;n (34-36).</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">En la actualidad no hay dudas acerca del papel determinante que la organizaci&oacute;n socioecon&oacute;mica, el desarrollo econ&oacute;mico y la justicia social ejercen sobre la conformaci&oacute;n de los perfiles de bienestar, salud, enfermedad y muerte (37,38), por otra parte, hay estrecha relaci&oacute;n entre la desnutrici&oacute;n y las infecciones (39). En las poblaciones donde la malaria es end&eacute;mica, ella generalmente coexiste con la desnutrici&oacute;n (40) y una y otra son debidas principalmente al atraso econ&oacute;mico y a la injusticia social, manifestada en la no equitativa participaci&oacute;n de los habitantes en la riqueza social, fen&oacute;meno que es conocido. El d&eacute;ficit nutricional, as&iacute; como los reiterados ataques de paludismo y la alta frecuencia de procesos infecciosos, constituyen un sistema de factores causales interactuantes entre s&iacute; y con otros procesos naturales y sociales configuran el espacio de riesgo mal&aacute;rico de naturaleza biosocial.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Creemos que es urgente la intervenci&oacute;n en esta comunidad con el fin de resolver o, al menos, mitigar problemas graves. Los costos financieros de tales acciones son bajos y los beneficios sociales son inmensos. Es el Estado colombiano, en sus distintos niveles, el llamado a esta intervenci&oacute;n. Problemas como la deficiencia de calcio puede resolverse con el suministro de leche en polvo; la promoci&oacute;n del consumo de alimentos fuentes de vitamina A o la preservaci&oacute;n de frutas de producci&oacute;n estacional fuentes de este nutriente podr&iacute;an prevenir la deficiencia de esta vitamina. La construcci&oacute;n de un acueducto en la zona y la asesor&iacute;a t&eacute;cnica y el apoyo financiero para proteger fuentes h&iacute;dricas y construir peque&ntilde;os sistemas de captaci&oacute;n y conducci&oacute;n de agua para las viviendas rurales es una opci&oacute;n viable a corto plazo. Algo similar es necesario en cuanto a letrinas de hoyo seco o pozos s&eacute;pticos para la zona rural y un sistema m&aacute;s elaborado y de mayor costo, pero posible de asumir, que se requiere en la parte urbana. Urge la asistencia de toda &iacute;ndole (cr&eacute;ditos, semillas, herramientas, t&eacute;cnicas agropecuarias, educaci&oacute;n nutricional, entre otros elementos) para promover la diversificaci&oacute;n agr&iacute;cola, la cr&iacute;a de especies menores y peces, las huertas domiciliarias y las plantaciones peque&ntilde;as con alimentos fuentes de vitamina A y C. La Constituci&oacute;n Pol&iacute;tica y los compromisos internacionales del Estado colombiano lo obligan a garantizar de inmediato la asistencia sanitaria en asuntos como el diagn&oacute;stico y tratamiento de la malaria.</font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">Al finalizar la investigaci&oacute;n se hizo una reuni&oacute;n con las familias participantes y se les entreg&oacute; un documento con conclusiones y recomendaciones, se entreg&oacute; copia a las autoridades pol&iacute;tico-administrativas y sanitarias de El Valle y de Bah&iacute;a Solano, as&iacute; como a los consejos comunitarios de El Valle.</font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">La justificaci&oacute;n &eacute;tica y social de estas recomendaciones es contundente: el bienestar de las personas no tiene discusi&oacute;n. Todo el accionar de la sociedad debe encaminarse a procurar mejorar cada d&iacute;a ese bienestar y ese todo incluye la actividad econ&oacute;mica. Es la econom&iacute;a la que debe ponerse al servicio de la humanidad y no esta al servicio de aquella. Ya Franco hizo una pregunta cr&iacute;tica en su libro "El paludismo en Am&eacute;rica Latina" (41):&quot;¿Cu&aacute;nto cuesta la malaria?, la respuesta es absolutamente relativa. Depende de qui&eacute;n hace la pregunta, cu&aacute;ndo la hace, a qui&eacute;n la hace y c&oacute;mo la hace (...). El an&aacute;lisis de costo/beneficio penetr&oacute; tambi&eacute;n el campo de los malari&oacute;logos (...). Este listado hist&oacute;rico de las respuestas a la misma pregunta pone de manifiesto varios aspectos (...). En todos ellos (...) hay dos conceptos b&aacute;sicos: la salud es esencialmente capacidad y disposici&oacute;n para el trabajo y, por tanto, la determinaci&oacute;n del costo de la salud se hace posible por la conversi&oacute;n del hombre en un valor de cambio. Est&aacute;n aqu&iacute; los componentes b&aacute;sicos de la interpretaci&oacute;n de la salud en el modo de producci&oacute;n capitalista: hombre-trabajo-valor (...). Es la anterior cuantificaci&oacute;n, nacida de tal conversi&oacute;n, la que est&aacute; detr&aacute;s de los c&aacute;lculos que permiten dar respuesta a una pregunta que estrictamente no la tiene (...)" (41).</font> </P> <B>    <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">AGRADECIMIENTOS</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Times New Roman" size="3">A la comunidad de la cuenca del r&iacute;o Valle; a la Universidad de Antioquia por su aporte financiero, acad&eacute;mico y administrativo; a la Fundaci&oacute;n Natura; al personal del "Hospital Julio Figueroa", de Bah&iacute;a Solano, y al personal del puesto de salud de El Valle; a Marta Cecilia &Aacute;lvarez y Rosa Uscategui, profesoras de la Escuela de Nutrici&oacute;n y Diet&eacute;tica de la Universidad de Antioquia.</font> </P> <B>    <P ALIGN="left"><font face="Times New Roman" size="3">REFERENCIA</font></P>  </B>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">1. www.redcapa.org.br/salimentaria/Cap1.html.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417445&pid=S0004-0622200300030000200001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"> <font face="Times New Roman" size="3">2. FAO/OMS. Conferencia internacional sobre nutrici&oacute;n. Mejora de la seguridad alimentaria en los hogares. Documento tem&aacute;tico 1992, N° 1.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417446&pid=S0004-0622200300030000200002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">3. &Aacute;lvarez Uribe MC, Gonzalez Zapata L. Feeding practices among rural families of Medellin, Colombia. Arch Latinoam Nutr 2002; 52 (1): 55-62.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417447&pid=S0004-0622200300030000200003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">4. Albert PL, Sanjur D. The adaptation and validation of the food security scale in a community of Caracas, Venezuela. Arch Latinoam Nutr 2000; 50 (4): 334-40.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417448&pid=S0004-0622200300030000200004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">5. Frankenberger T.R, Mc caston M.K. The household livelihood security concept. Food Nutrition and agriculture 1998; 2: 30-35.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417449&pid=S0004-0622200300030000200005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">6. Rice AL, Sacco L, Hyder A, Black RE. Malnutrition as an underlying cause of childhood deaths associated with infectious diseases in developing countries. Bull World Health Organ 2000; 78 (10): 1214-1216.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417450&pid=S0004-0622200300030000200006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">7. Shankar A.H. Nutritional modulation of malaria morbidity and mortality. J Infect Dis 2000; 182 (1): S37-53.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417451&pid=S0004-0622200300030000200007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">8. El Samani FZ, Willett WC, Ware JH. Nutritional and socio-demographic risk indicators of malaria in children under five: a cross-sectional study in a Sudanese rural community. Am J Trop Med Hyg 1987; 90 (2): 69-78.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417452&pid=S0004-0622200300030000200008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">9. Razanamparany MS, Randriamiharisoa FA, Razanamparany NJ, Ramialimanana V. The malaria epidemic in Antananarivo from 1983 to 1994 as seen through the Pediatric Service A in the Befelatanana General Hospital. Sante 1995; 5 (6): 382-385.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417453&pid=S0004-0622200300030000200009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">10. Oomen JM. Body build and nutritional status of three ethnic groups inhabiting the same locality in Northern Nigeria. Trop Geogr Med 1979; 31 (3): 395-403.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417454&pid=S0004-0622200300030000200010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">11. Qui&ntilde;ones M, Su&aacute;rez MF, Fleming GA. Distribuci&oacute;n y bionom&iacute;a de los anofelinos de la costa pac&iacute;fica de Colombia. Col Med 1987; 18: 19-24.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417455&pid=S0004-0622200300030000200011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">12. Gast A. Biolog&iacute;a y distribuci&oacute;n geogr&aacute;fica de los anofelinos en Colombia. Universidad Nacional de Colombia, Rev Fac Med  1943; 12: 53-103.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417456&pid=S0004-0622200300030000200012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">13. Barreto P. Distribuci&oacute;n de los mosquitos Anopheles (Diptera: culicidae) en el departamento del Valle del Cauca, Colombia. Acta Med Valle 1971; 2: 45-58.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417457&pid=S0004-0622200300030000200013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">14. Murillo C, Astaiza R, Fajardo P.  Biology of Anopheles (Kerteszia) neivai H., D. &amp; K., 1913 (Diptera: Culicidae) in the Pacific coast of Colombia. III. Luminosity measurements and biting behavior. Rev Saude Publica 1988; 22 (2):109-12.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417458&pid=S0004-0622200300030000200014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">15. Tapia C, Polanco R. Conservaci&oacute;n y manejo del territorio de la comunidad negra de la cuenca del r&iacute;o Valle, Bah&iacute;a Solano, Choc&oacute;.  Fundaci&oacute;n Natura, Bogot&aacute;, 1995.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417459&pid=S0004-0622200300030000200015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">16. Tapia C, Polanco R, Leal C. Los sistemas productivos de la comunidad negra del r&iacute;o Valle, Bah&iacute;a Solano, Choc&oacute; Bogot&aacute;: Ministerio del Medio Ambiente, proyecto Biopac&iacute;fico. Fundaci&oacute;n Natura, 1997.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417460&pid=S0004-0622200300030000200016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">17. Bonilla E, Kuratomi LS, Rodr&iacute;guez P, Rodr&iacute;guez A. Aspectos socioecon&oacute;micos de la malaria en Colombia. En: Salud y desarrollo. Plaza y Jan&eacute;s, Centro de Estudios Sobre Desarrollo Econ&oacute;mico CEDE (Universidad Javeriana), Bogot&aacute;, 1991.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417461&pid=S0004-0622200300030000200017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">18. www.fao.org/waicent/faostat/agricult/fbs-s.html.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417462&pid=S0004-0622200300030000200018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">19. <A HREF="/cgi-bin/w207.sh?session=1384663929&amp;infile=authk.glue&amp;style=authk&amp;nh=20&amp;calling_page=hitlist.glu&amp;key=50221">Quintero D</A>, <A HREF="/cgi-bin/w207.sh?session=1384663929&amp;infile=authk.glue&amp;style=authk&amp;nh=20&amp;calling_page=hitlist.glu&amp;key=50222">Alzate MC</A>, <A HREF="/cgi-bin/w207.sh?session=1384663929&amp;infile=authk.glue&amp;style=authk&amp;nh=20&amp;calling_page=hitlist.glu&amp;key=50223">Moreno S</A>.<B> </B>Tabla de composici&oacute;n de alimentos Colombianos. Centro de atenci&oacute;n nutricional, Medell&iacute;n- Colombia, 2001.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417463&pid=S0004-0622200300030000200019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">20. Organizaci&oacute;n de las Naciones Unidas para la Alimentaci&oacute;n y la Nutrici&oacute;n. Utilizaci&oacute;n de alimentos tropicales: productos animales. FAO; 1990; 47 (8): 53.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417464&pid=S0004-0622200300030000200020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">21. Instituto Colombiano de Bienestar Familiar. Recomendaci&oacute;n de consumo diario de calor&iacute;as y nutrientes para la poblaci&oacute;n colombiana, 1990.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417465&pid=S0004-0622200300030000200021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">22. FAO. El concepto de seguridad alimentaria. En: Programa de la FAO relacionado con la asistencia para la seguridad alimentaria, segunda consulta con donantes del PASA. Roma, 1980; 5-20.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417466&pid=S0004-0622200300030000200022&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">23. Garza L, Yip R. Victora CG. Physical Status: The use and interpretation of anthropometry. Geneve: edited by Mercedes de ONIS, Unit Nutrition WHO, 1993; 5-10, 13-16, 22-28.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417467&pid=S0004-0622200300030000200023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">24. Lazarus R, Baur L, Webb K, Blyth F. Body mass index in screening for adiposity in children and adolescents: systematic evaluation using receiver operating characteristic curves. Am J Clin Nutr 1996; 63 (4):500-6.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417468&pid=S0004-0622200300030000200024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">25. Shetty Ps, James WPT. Body Mass Index. A measure of chronic energy deficiency in adults. Roma: FAO, 1994: 57.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417469&pid=S0004-0622200300030000200025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">26. Padilla J, Pi&ntilde;eros JG. Epidemiolog&iacute;a de la malaria en Colombia 1959-2000. Mimeografiado, Bogot&aacute;, 2001.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417470&pid=S0004-0622200300030000200026&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">27. Poveda G, Rojas W. Impacto del fen&oacute;meno de El Ni&ntilde;o sobre la intensificaci&oacute;n de la malaria en Colombia. memorias XII Seminario nacional de hidr&aacute;ulica e hidrolog&iacute;a. Bogot&aacute;, 1996.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417471&pid=S0004-0622200300030000200027&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">28. Machado A. La cuesti&oacute;n agraria en Colombia a finales del milenio. Bogot&aacute;: El &Aacute;ncora Editores, 1998.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417472&pid=S0004-0622200300030000200028&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">29. FAO/OMS. Perfiles nutricionales por pa&iacute;ses-Colombia. Organizaci&oacute;n de las naciones unidas para la agricultura y la alimentaci&oacute;n, Roma, 1998.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417473&pid=S0004-0622200300030000200029&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">30. Long KZ, Santos, JI. Vitamins and the regulation of the immune response. Immun Pediat 1999; 18 (3): 283-290.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417474&pid=S0004-0622200300030000200030&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">31. Semba R.D. The role of vitamin A and related retinoids in immune function. Nutrition Reviews 1998; 56 (1): S38-46.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417475&pid=S0004-0622200300030000200031&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">32. Taylor CE, Higgs ES. Micronutrients and infectious diseases: Thoughts on integration of mechanistic approaches into micronutrient research. J Infect Dis 2000; 182 (1):134-8.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417476&pid=S0004-0622200300030000200032&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">33. Erickson KL, Medina EA, Hubbard NE. Micronutrients and innate immunity. J Infect Dis 2000;182 (1):S5-10</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417477&pid=S0004-0622200300030000200033&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">34. Semba RD. Vitamin A and immunity to viral, bacterial and protozoan infections. Proc Nutr Soc 1999;58(3):719-27</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417478&pid=S0004-0622200300030000200034&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">35. Das BS, Thurnham DI, Das DB. Plasma alpha-tocopherol, retinol, and carotenoids in children with falciparum malaria. Am J Clin Nutr. 1996; 64 (1):94-100.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417479&pid=S0004-0622200300030000200035&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">36. Thurnham DI. Proc Nutr Soc. Antioxidants y prooxidants in malnourished populations. Proc  Nut Soc 1990; 49: 247-259.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417480&pid=S0004-0622200300030000200036&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font size="3" face="Times New Roman">37. Breilh J, Granda E, Campa&ntilde;a A, Betancourt O. Ciudad y muerte infantil. Ediciones CEAS, Quito, 1983.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417481&pid=S0004-0622200300030000200037&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">38. Breilh J, Granda E, Campa&ntilde;a A, Y&eacute;pez J, P&aacute;ez R, Costales P. Deterioro de la vida. Quito: Corporaci&oacute;n Editora Nacional, 1990.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417482&pid=S0004-0622200300030000200038&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">39. Rice AL, Sacco L, Hyder A, Black RE. Malnutrition as an underlying cause of childhood deaths associated with infectious diseases in developing countries. Bull World Health Organ 2000; 78 (10):1214-1216.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417483&pid=S0004-0622200300030000200039&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">40. Blair S, Carmona J, Correa A. Malaria en ni&ntilde;os: relaciones entre nutrici&oacute;n e inmunidad. Rev Panam Salud P&uacute;blica 2002; 11(1):5-14.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417484&pid=S0004-0622200300030000200040&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">41. Franco S. El paludismo en Am&eacute;rica Latina. Guadalajara, M&eacute;xico: Editorial Universidad de Guadalajara, 1990.</font>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=417485&pid=S0004-0622200300030000200041&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><p><b><font face="Times New Roman" size="3">PIE DE PAGINAS</font></b></p>     <p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">*1/ Artículos de telas utilizados en zonas tropicales para la protección de&nbsp; camas contra insectos.</font></p>     <p align="justify"><font face="Times New Roman" size="3">*2/ Redes de apoyo para SAN: definidas como aquellos procesos de tipo colectivo para la producción,intercambio,compra,caza,pesca asistencia técnica y las donaciones provenientes de instituciones gubernamentales y no gubernamentales.</font></p>      ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="">
<source><![CDATA[]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<source><![CDATA[]]></source>
<year></year>
<conf-name><![CDATA[1 Conferencia internacional sobre nutrición. Mejora de la seguridad alimentaria en los hogares. Documento temático]]></conf-name>
<conf-date>1992</conf-date>
<conf-loc> </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Álvarez Uribe]]></surname>
<given-names><![CDATA[MC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gonzalez Zapata]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Feeding practices among rural families of Medellin, Colombia]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch Latinoam Nutr]]></source>
<year>2002</year>
<volume>52</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>55-62</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Albert]]></surname>
<given-names><![CDATA[PL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sanjur]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The adaptation and validation of the food security scale in a community of Caracas, Venezuela]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch Latinoam Nutr]]></source>
<year>2000</year>
<volume>50</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>334-40</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Frankenberger]]></surname>
<given-names><![CDATA[.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mc caston]]></surname>
<given-names><![CDATA[.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The household livelihood security concept]]></article-title>
<source><![CDATA[Food Nutrition and agriculture]]></source>
<year>1998</year>
<volume>2</volume>
<page-range>30-35</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rice]]></surname>
<given-names><![CDATA[AL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sacco]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hyder]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Black]]></surname>
<given-names><![CDATA[RE]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Malnutrition as an underlying cause of childhood deaths associated with infectious diseases in developing countries]]></article-title>
<source><![CDATA[Bull World Health Organ]]></source>
<year>2000</year>
<volume>78</volume>
<numero>10</numero>
<issue>10</issue>
<page-range>1214-1216</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shankar]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nutritional modulation of malaria morbidity and mortality]]></article-title>
<source><![CDATA[J Infect Dis]]></source>
<year>2000</year>
<volume>182</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>S37-53</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[El Samani]]></surname>
<given-names><![CDATA[FZ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Willett]]></surname>
<given-names><![CDATA[WC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ware]]></surname>
<given-names><![CDATA[JH]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nutritional and socio-demographic risk indicators of malaria in children under five: a cross-sectional study in a Sudanese rural community]]></article-title>
<source><![CDATA[Am J Trop Med Hyg]]></source>
<year>1987</year>
<volume>90</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>69-78</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Razanamparany]]></surname>
<given-names><![CDATA[MS]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Randriamiharisoa]]></surname>
<given-names><![CDATA[FA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Razanamparany]]></surname>
<given-names><![CDATA[NJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ramialimanana]]></surname>
<given-names><![CDATA[V]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The malaria epidemic in Antananarivo from 1983 to 1994 as seen through the Pediatric Service A in the Befelatanana General Hospital]]></article-title>
<source><![CDATA[Sante]]></source>
<year>1995</year>
<volume>5</volume>
<numero>6</numero>
<issue>6</issue>
<page-range>382-385</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oomen]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Body build and nutritional status of three ethnic groups inhabiting the same locality in Northern Nigeria]]></article-title>
<source><![CDATA[Trop Geogr Med]]></source>
<year>1979</year>
<volume>31</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>395-403</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Quiñones]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Suárez]]></surname>
<given-names><![CDATA[MF]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fleming]]></surname>
<given-names><![CDATA[GA]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Distribución y bionomía de los anofelinos de la costa pacífica de Colombia]]></article-title>
<source><![CDATA[Col Med]]></source>
<year>1987</year>
<volume>18</volume>
<page-range>19-24</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gast]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Biología y distribución geográfica de los anofelinos en Colombia. Universidad Nacional de Colombia]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Fac Med]]></source>
<year>1943</year>
<volume>12</volume>
<page-range>53-103</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Barreto]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Distribución de los mosquitos Anopheles (Diptera: culicidae) en el departamento del Valle del Cauca, Colombia]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Med Valle]]></source>
<year>1971</year>
<volume>2</volume>
<page-range>45-58</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Murillo]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Astaiza]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fajardo]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Biology of Anopheles (Kerteszia) neivai H., D. & K., 1913 (Diptera: Culicidae) in the Pacific coast of Colombia. III. Luminosity measurements and biting behavior]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Saude Publica]]></source>
<year>1988</year>
<volume>22</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>109-12</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tapia]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Polanco]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Conservación y manejo del territorio de la comunidad negra de la cuenca del río Valle, Bahía Solano, Chocó]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eBogotá Bogotá]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundación Natura]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tapia]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Polanco]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Leal]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<collab>Ministerio del Medio Ambiente</collab>
<source><![CDATA[Los sistemas productivos de la comunidad negra del río Valle, Bahía Solano, Chocó Bogotá]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-name><![CDATA[Fundación Natura]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<label>17</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bonilla]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kuratomi]]></surname>
<given-names><![CDATA[LS]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Aspectos socioeconómicos de la malaria en Colombia: En: Salud y desarrollo]]></source>
<year>1991</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eBogotá Bogotá]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Centro de Estudios Sobre Desarrollo Económico CEDE (Universidad Javeriana)]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<label>18</label><nlm-citation citation-type="">
<source><![CDATA[]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<label>19</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Quintero]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Alzate]]></surname>
<given-names><![CDATA[MC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Moreno]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<collab>Centro de atención nutricional</collab>
<source><![CDATA[Tabla de composición de alimentos Colombianos]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Medellín ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<label>20</label><nlm-citation citation-type="journal">
<collab>Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Nutrición</collab>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Utilización de alimentos tropicales: productos animales]]></article-title>
<source><![CDATA[FAO]]></source>
<year>1990</year>
<volume>47</volume>
<numero>8</numero>
<issue>8</issue>
<page-range>53</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<label>21</label><nlm-citation citation-type="">
<collab>Instituto Colombiano de Bienestar Familiar</collab>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Recomendación de consumo diario de calorías y nutrientes para la población colombiana]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>1990</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<label>22</label><nlm-citation citation-type="">
<source><![CDATA[Programa de la FAO relacionado con la asistencia para la seguridad alimentaria, segunda consulta con donantes del PASA]]></source>
<year>1980</year>
<page-range>5-20</page-range><publisher-loc><![CDATA[Roma ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<label>23</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Garza]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yip]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Victora]]></surname>
<given-names><![CDATA[CG]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Physical Status: The use and interpretation of anthropometry. Geneve: edited by Mercedes de ONIS]]></article-title>
<source><![CDATA[Unit Nutrition WHO]]></source>
<year>1993</year>
<page-range>5-10, 13-16, 22-28</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<label>24</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lazarus]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baur]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Webb]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Blyth]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Am J Clin Nutr]]></source>
<year>1996</year>
<volume>63</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>500-6</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<label>25</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shetty]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ps]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[James]]></surname>
<given-names><![CDATA[WPT]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Body Mass Index. A measure of chronic energy deficiency in adults]]></source>
<year>1994</year>
<page-range>57</page-range><publisher-loc><![CDATA[Roma ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[FAO]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<label>26</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Padilla]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Piñeros]]></surname>
<given-names><![CDATA[JG]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epidemiología de la malaria en Colombia 1959-2000]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Bogotá ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Mimeografiado]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<label>27</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Poveda]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rojas]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Impacto del fenómeno de El Niño sobre la intensificación de la malaria en Colombia]]></source>
<year></year>
<conf-name><![CDATA[ memorias XII Seminario nacional de hidráulica e hidrología]]></conf-name>
<conf-date>1996</conf-date>
<conf-loc>Bogotá Bogotá</conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<label>28</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Machado]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La cuestión agraria en Colombia a finales del milenio]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eBogotá Bogotá]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[El Áncora Editores]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<label>29</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>FAO/OMS</collab>
<source><![CDATA[Perfiles nutricionales por países-Colombia]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[Roma ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Organización de las naciones unidas para la agricultura y la alimentación]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<label>30</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Long]]></surname>
<given-names><![CDATA[KZ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[JI]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Vitamins and the regulation of the immune response]]></article-title>
<source><![CDATA[Immun Pediat]]></source>
<year>1999</year>
<volume>18</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>283-290</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<label>31</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Semba]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The role of vitamin A and related retinoids in immune function]]></article-title>
<source><![CDATA[Nutrition Reviews]]></source>
<year>1998</year>
<volume>56</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>S38-46</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<label>32</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Taylor]]></surname>
<given-names><![CDATA[CE]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Higgs]]></surname>
<given-names><![CDATA[ES]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Micronutrients and infectious diseases: Thoughts on integration of mechanistic approaches into micronutrient research]]></article-title>
<source><![CDATA[J Infect Dis]]></source>
<year>2000</year>
<volume>182</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>134-8</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<label>33</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Erickson]]></surname>
<given-names><![CDATA[KL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Medina]]></surname>
<given-names><![CDATA[EA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hubbard]]></surname>
<given-names><![CDATA[NE]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Micronutrients and innate immunity]]></article-title>
<source><![CDATA[J Infect Dis]]></source>
<year>2000</year>
<volume>182</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>S5-10</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<label>34</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Semba]]></surname>
<given-names><![CDATA[RD]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Vitamin A and immunity to viral, bacterial and protozoan infections]]></article-title>
<source><![CDATA[Proc Nutr Soc]]></source>
<year>1999</year>
<volume>58</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>719-27</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<label>35</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Das]]></surname>
<given-names><![CDATA[BS]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Thurnham]]></surname>
<given-names><![CDATA[DI]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Das]]></surname>
<given-names><![CDATA[DB]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Plasma alpha-tocopherol, retinol, and carotenoids in children with falciparum malaria.]]></article-title>
<source><![CDATA[Am J Clin Nutr]]></source>
<year>1996</year>
<volume>64</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>94-100</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<label>36</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Thurnham]]></surname>
<given-names><![CDATA[DI]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Proc Nutr Soc. Antioxidants y prooxidants in malnourished populations]]></article-title>
<source><![CDATA[Proc Nut Soc]]></source>
<year>1990</year>
<volume>49</volume>
<page-range>247-259</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<label>37</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Breilh]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Granda]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Campaña]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Betancourt]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ciudad y muerte infantil]]></source>
<year>1983</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eQuito Quito]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ediciones CEAS]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<label>38</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Breilh]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Granda]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Campaña]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yépez]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Páez]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Costales]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Deterioro de la vida]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eQuito Quito]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Corporación Editora Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<label>39</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rice]]></surname>
<given-names><![CDATA[AL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sacco]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hyder]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Black]]></surname>
<given-names><![CDATA[RE]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Malnutrition as an underlying cause of childhood deaths associated with infectious diseases in developing countries]]></article-title>
<source><![CDATA[Bull World Health Organ]]></source>
<year>2000</year>
<volume>78</volume>
<numero>10</numero>
<issue>10</issue>
<page-range>1214-1216</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<label>40</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Blair]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Carmona]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Correa]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Malaria en niños: relaciones entre nutrición e inmunidad]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Panam Salud Pública]]></source>
<year>2002</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<label>41</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Franco]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[El paludismo en América Latina]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[Guadalajara ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Universidad de Guadalajara]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
