<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0004-0622</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Archivos Latinoamericanos de Nutrición]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[ALAN]]></abbrev-journal-title>
<issn>0004-0622</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedad Latinoamericana de Nutrición]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0004-06222004000300008</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Evaluación de la presencia de bacterias en alimentos y en el ambiente de una sección de oncología de un hospital nacional, San José, Costa Rica]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jiménez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fabiola]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Garro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Laura]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Evelyn]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Zeledón]]></surname>
<given-names><![CDATA[Zenén]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad de Costa Rica Facultad de Microbiologia Centro de Investigacion en Enfermedades Tropicales]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2004</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2004</year>
</pub-date>
<volume>54</volume>
<numero>3</numero>
<fpage>303</fpage>
<lpage>307</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0004-06222004000300008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0004-06222004000300008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0004-06222004000300008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se evaluó la calidad microbiológica de 92 muestras de la sección de Oncología de un Hospital Nacional, San José, Costa Rica durante los meses de febrero a julio, 2002. De éstas, 48 eran ensaladas, refrescos y frutas y 44 provenían de superficies, aire y manos del personal médico. Se determinó, mediante la técnica de recuento total, la presencia de coliformes totales y fecales utilizando Agar Bilis Rojo Violeta, de Staphylococcus aureus en Agar Baird-Parker, de Pseudomonas en Agar Cetrimida y de Listeria en Caldo Universidad de Vermont, Caldo Fraizer y posteriormente aislada en Agar Oxford. El 77% de los alimentos analizados dio positivo por al menos uno de los parámetros estudiados; las frutas presentaron la mayor contaminación (94%) y las ensaladas cocinadas la menor, no obstante se determinó en éstas la presencia de Listeria (13%). El 100% de las ensaladas crudas fue positivo por coliformes fecales. Se encontró Pseudomonas y S. aureus en frutas, ensaladas crudas y refrescos. Todas las superficies analizadas, con una excepción, resultaron negativas por los parámetros evaluados. El 75% de las manos del personal médico, dio positivo por al menos uno de los parámetros: 25% tenía coliformes totales (2.8x10³ UFC por mano), 13% coliformes fecales (2.4x10³ UFC por mano), 69% S. aureus (1.3x10³ UFC por mano) y 19% Pseudomonas sp. Se seleccionaron al azar 115 aislamientos que se identificaron mediante pruebas miniaturalizadas (API®). Al comparar esas identificaciones con los 166 aislamientos del Laboratorio Clínico del Hospital provenientes de infecciones en los pacientes de oncología, se determinó, mediante análisis de varianza, que ambas poblaciones bacterianas eran estadísticamente semejantes.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Evaluation of the presence of bacteria in food and environment of an Oncologycal Service of a National Hospital, San José, Costa Rica. The microbiological quality of 92 samples from the Oncologycal Service of a National Hospital, San José, Costa Rica was evaluated during the months of February to July, 2002. Of these samples, 48 were from salads, refreshments, and fruits and 44 from surfaces, air and hands of the medical personnel. The presence of total and fecal coliforms was determined by the total plate count technique, using Violet Red Bile Agar for the isolation of total and fecal coliforms, Baird-Parker Agar for Staphylococcus aureus, Cetrimide Agar for Pseudomonas and Listeria was enriched in University of Vermont Broth, Fraizer Broth and isolated in Oxford Agar. From the food samples analyzed, 77% were positive for at least one of the parameters studied; the fruits presented the greater contamination (94%) and the cooked salads the minor, even though Listeria was isolated in 13% of them. All tested salads (100%) were positive for fecal coliforms. Pseudomonas and S. aureus were isolated from fruits, raw salads, and refreshments. All the analyzed surfaces, with an exception, were negative for the parameters evaluated. 75% of the hands of the medical personnel were positive for at least one of the parameters evaluated; 25% had total coliforms (2,8x10³ UFC/hand), 13% fecal coliforms (2,4x10³ UFC/ hand), 69% S. aureus (1,3x10³ UFC/hand) and 19% Pseudomonas sp. 115 isolates were randomly selected, and identified using miniaturized tests (API ®). When comparing these identifications with the 166 isolations done at the Clinical Laboratory of the Hospital from the infected patients of oncology, by means of variance analysis, it was determined that both bacterial populations were statistically similar.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Alimentos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[contaminación]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[oncología]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[infección nosocomial]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[bacterias]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ambiente]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Foods]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[contamination]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[oncology]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[nosocomial infection]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[bacteria]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[environment]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[   <B><FONT SIZE=4>    <P ALIGN="CENTER">Evaluaci&oacute;n de la presencia de bacterias en alimentos y en el ambiente de una secci&oacute;n de oncolog&iacute;a de un hospital nacional, San Jos&eacute;, Costa Rica</P> </B></FONT><I>    <P ALIGN="CENTER">Fabiola Jim&eacute;nez, Laura Garro, Evelyn Rodr&iacute;guez, Zen&eacute;n Zeled&oacute;n</P> </I>    <P ALIGN="CENTER">Laboratorio de Investigaci&oacute;n en Bacteriolog&iacute;a Anaerobia y Centro de Investigaci&oacute;n en Enfermedades Tropicales, Facultad de Microbiolog&iacute;a, Universidad de Costa Rica, San Jos&eacute;, Costa Rica</P> <B>     <P ALIGN="JUSTIFY">RESUMEN</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; </B>Se evalu&oacute; la calidad microbiol&oacute;gica de 92 muestras de la secci&oacute;n de Oncolog&iacute;a de un Hospital Nacional, San Jos&eacute;, Costa Rica durante los meses de febrero a julio, 2002. De &eacute;stas, 48 eran ensaladas, refrescos y frutas y 44 proven&iacute;an de superficies, aire y manos del personal m&eacute;dico. Se determin&oacute;, mediante la t&eacute;cnica de recuento total, la presencia de coliformes totales y fecales utilizando Agar Bilis Rojo Violeta, de <I>Staphylococcus aureus</I> en Agar Baird-Parker, de <I>Pseudomonas</I> en Agar Cetrimida y de <I>Listeria</I> en Caldo Universidad de Vermont, Caldo Fraizer y posteriormente aislada en Agar Oxford. El 77% de los alimentos analizados dio positivo por al menos uno de los par&aacute;metros estudiados; las frutas presentaron la mayor contaminaci&oacute;n (94%) y las ensaladas cocinadas la menor, no obstante se determin&oacute; en &eacute;stas la presencia de <I>Listeria</I> (13%). El 100% de las ensaladas crudas fue positivo por coliformes fecales. Se encontr&oacute; <I>Pseudomonas </I>y<I> S. aureus </I>en frutas, ensaladas crudas y refrescos. Todas las superficies analizadas, con una excepci&oacute;n, resultaron negativas por los par&aacute;metros evaluados. El 75% de las manos del personal m&eacute;dico, dio positivo por al menos uno de los par&aacute;metros: 25% ten&iacute;a coliformes totales (2.8x10<SUP>3</SUP> UFC por mano), 13% coliformes fecales (2.4x10<SUP>3</SUP> UFC por mano), 69% <I>S. aureus </I>(1.3x10<SUP>3</SUP> UFC por mano) y 19% <I>Pseudomonas </I>sp. Se seleccionaron al azar 115 aislamientos que se identificaron mediante pruebas miniaturalizadas (API<SUP>&reg;</SUP>). Al comparar esas identificaciones con los 166 aislamientos del Laboratorio Cl&iacute;nico del Hospital provenientes de infecciones en los pacientes de oncolog&iacute;a, se determin&oacute;, mediante an&aacute;lisis de varianza, que ambas poblaciones bacterianas eran estad&iacute;sticamente semejantes.</P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY">Palabras clave</B>: Alimentos, contaminaci&oacute;n, oncolog&iacute;a, infecci&oacute;n nosocomial, bacterias, ambiente.</P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY">SUMMARY</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; </B>Evaluation of the presence of bacteria in food and environment of an Oncologycal Service of a National Hospital, San Jos&eacute;, Costa Rica. The microbiological quality of 92 samples from the Oncologycal Service of a National Hospital, San Jos&eacute;, Costa Rica was evaluated during the months of February to July, 2002. Of these samples, 48 were from salads, refreshments, and fruits and 44 from surfaces, air and hands of the medical personnel. The presence of total and fecal coliforms was determined by the total plate count technique, using Violet Red Bile Agar for the isolation of total and fecal coliforms, Baird-Parker Agar for <I>Staphylococcus aureus</I>, Cetrimide Agar for <I>Pseudomonas </I>and <I>Listeria </I>was enriched in University of Vermont Broth, Fraizer Broth and isolated in Oxford Agar. From the food samples analyzed, 77% were positive for at least one of the parameters studied; the fruits presented the greater contamination (94%) and the cooked salads the minor, even though <I>Listeria </I>was isolated in 13% of them. All tested salads (100%) were positive for fecal coliforms. <I>Pseudomonas </I>and <I>S. aureus </I>were isolated from fruits, raw salads, and refreshments. All the analyzed surfaces, with an exception, were negative for the parameters evaluated. 75% of the hands of the medical personnel were positive for at least one of the parameters evaluated; 25% had total coliforms (2,8x10<SUP>3 </SUP>UFC/hand), 13% fecal coliforms (2,4x10<SUP>3 </SUP>UFC/ hand), 69% S<I>. aureus </I>(1,3x10<SUP>3 </SUP>UFC/hand) and 19% <I>Pseudomonas </I>sp. 115 isolates were randomly selected, and identified using miniaturized tests (API <SUP>&reg;</SUP>). When comparing these identifications with the 166 isolations done at the Clinical Laboratory of the Hospital from the infected patients of oncology, by means of variance analysis, it was determined that both bacterial populations were statistically similar.</P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY">Key words</B>: Foods, contamination, oncology, nosocomial infection, bacteria, environment.</P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">Recibido: 16-12-2003</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">Aceptado: 14-06-2004</P>    <P ALIGN="JUSTIFY">INTRODUCCION</P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; En un paciente con c&aacute;ncer se presentan una serie de condiciones que debilitan su sistema inmunol&oacute;gico, ya sea porque el crecimiento de la masa tumoral facilita el desarrollo de distintos procesos infecciosos, porque el tratamiento destruye c&eacute;lulas hematopoy&eacute;ticas lo que produce anemia, leucopenia y trombocitopenia o por la destrucci&oacute;n de c&eacute;lulas epiteliales. Las bacterias de la flora normal pueden ocasionar infecciones oportunistas y los largos per&iacute;odos de hospitalizaci&oacute;n junto con la ruptura de piel por cat&eacute;teres, facilitan la entrada de distintos microorganismos a sitios est&eacute;riles dentro del cuerpo del paciente (1,2). Todos estos factores, sumados a la enfermedad oncol&oacute;gica que por s&iacute; misma es debilitante, causan en el paciente alta susceptibilidad a las infecciones intrahospitalarias, que con frecuencia son fatales. </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Las infecciones nosocomiales, aquellas que se presentan en pacientes y personal de instituciones hospitalarias sin que se manifestaran o incubaran antes de la admisi&oacute;n (3), constituyen un problema importante para pa&iacute;ses desarrollados y en v&iacute;as de desarrollo, pues afectan entre el 5% y 15% de los pacientes, se asocian a morbimortalidad elevada, aumentan los costos de operaci&oacute;n de los centro de salud por empleo de antibi&oacute;ticos y procedimientos m&aacute;s costosos y prolongan la estancia hospitalaria de los enfermos infectados (4). </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Debido a que la ingesti&oacute;n de alimentos o agua contaminada, aire, personal m&eacute;dico, o fomites, entre otros, pueden ser causa de infecci&oacute;n nosocomial (3), se pretende con este estudio conocer las bacterias a las que usualmente est&aacute;n expuestos los pacientes del Servicio de Oncolog&iacute;a de un Hospital clase A a trav&eacute;s de estos mecanismos y correlacionar los hallazgos con las infecciones que padecen. De esta forma, se procura identificar algunos puntos claves para disminuir las infecciones nosocomiales en este servicio, con resultados beneficiosos para los pacientes y para el hospital.</P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY">MATERIAL Y METODOS</P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Se analizaron 92 muestras, 48 de las cuales fueron de alimentos (16 de frutas, 16 de refrescos y 16 de ensaladas), 12 de superficies, 16 de aire y 16 de manos del personal m&eacute;dico (de febrero a julio del 2002). Se sigui&oacute; la metodolog&iacute;a descrita por Vanderzant y Splittstoesser (5) y Arias y col. (6), en la que 25g muestra (fruta o ensalada) se diluyen en 225 mL de agua peptonada est&eacute;ril al 0.1% para obtener una soluci&oacute;n madre; el refresco se trabaj&oacute; directamente como soluci&oacute;n madre. A partir de estas soluciones se prepararon diluciones decimales hasta 10<SUP>-5</SUP> y se inocularon, por duplicado, en agar Bilis Rojo Violeta (ABRV) incubadas a 35ºC por 48 h para la cuantificaci&oacute;n de coliformes totales y a 44.5ºC por 24 h para la cuantificaci&oacute;n de coliformes fecales. Se inocularon tambi&eacute;n, por duplicado 0.1mL y 0.5mL en agar Cetrimida incubados a temperatura ambiente y a 44.5°C por 48 h para la detecci&oacute;n de <I>Pseudomonas</I> y 0.1mL y 0.5mL en agar Baird Parker incubados a 35ºC por 48 h para la detecci&oacute;n de <I>Staphylococcus</I>. De cada plato se seleccionaron colonias al azar y se identificaron con galer&iacute;as bioqu&iacute;micas miniaturizadas (API<SUP>&reg;</SUP>) seleccionadas de acuerdo con la tinci&oacute;n de Gram, pruebas de catalasa y oxidasa.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Con el fin de buscar <I>Listeria </I>sp. se enriqueci&oacute;, por 24 h a 35ºC ,10 mL de soluci&oacute;n madre en 90 mL de caldo University of Vermont Modified (CUVM); a partir de all&iacute; se inocul&oacute; un caldo Fraizer que se incub&oacute; a 35ºC por 24 h y posteriormente un agar Oxford, incubado a 35ºC hasta por 72 h. Aquellas colonias con morfolog&iacute;a caracter&iacute;stica de <I>Listeria </I>sp. (redondas, caf&eacute; oscuras, con una depresi&oacute;n central) se confirmaron con tinci&oacute;n de Gram, movilidad a 25°C, luz de Henry, pruebas de oxidasa, catalasa y CAMP (5).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Para el an&aacute;lisis de superficies se rasp&oacute;, con ayuda de torunda est&eacute;ril, un &aacute;rea de 50 cm<SUP>2</SUP> de las superficies donde se colocan las bandejas de los alimentos y las de preparaci&oacute;n de medicamentos. La torunda se sumergi&oacute; en 5 mL de agua peptonada al 0.1% para obtener la soluci&oacute;n madre. A partir de &eacute;sta se hicieron diluciones decimales que se trabajaron como se mencion&oacute; anteriormente.</P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; El an&aacute;lisis ambiental se realiz&oacute; mediante la exposici&oacute;n a la atm&oacute;sfera por 15 minutos de placas de agar sangre ubicadas en distintos sitios de las secciones de Oncolog&iacute;a. Las placas se incubaron durante 48 h a 35ºC y se contaron las unidades formadoras de colonias; se escogieron colonias al azar y se identificaron con galer&iacute;as bioqu&iacute;micas miniaturizadas como se cit&oacute; anteriormente.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Se analiz&oacute; la flora bacteriana presente en las manos del personal que trabaja en las salas de Oncolog&iacute;a, para lo cual se les pidi&oacute; que se lavaran una de sus manos en 100 mL de agua peptonada est&eacute;ril al 0.1% dentro de una bolsa pl&aacute;stica, que se constituy&oacute; en la soluci&oacute;n madre. A partir de &eacute;sta se hicieron diluciones hasta 10<SUP>-5</SUP>, que se trataron igual que las de alimentos y superficies.</P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY">RESULTADOS</P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; El 77% de los alimentos analizados dio positivo por al menos uno de los par&aacute;metros evaluados, siendo las frutas el alimento con los mayores porcentajes de contaminaci&oacute;n (94%) y las ensaladas cocinadas con los menores porcentajes (13%).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; De las 16 ensaladas muestreadas, ocho estaban constituidas por ingredientes previamente cocinados y las restantes por ingredientes crudos. Todas las muestras con ingredientes cocinados resultaron negativas (&lt;10 UFC/g) para coliformes totales, fecales, <I>Pseudomonas</I> o <I>Staphylococcus aureus</I>, en tanto que dos muestras (25%) dieron resultados positivos por <I>Listeria</I> sp. El 100% de las ensaladas crudas fueron positivas por coliformes totales y fecales, con un promedio de 8,5x10<SUP>3 </SUP>UFC/g de coliformes totales y 4,6x10<SUP>3 </SUP>UFC/g de coliformes fecales. Dos de las muestras (25%) fueron positivas por <I>S. aureus, </I>(promedio de 1,5x10<SUP>2 </SUP>UFC/g) y otras dos muestras (25%) fueron positivas por <I>Pseudomonas</I>. En ninguna de estas muestras se detect&oacute; la presencia de <I>Listeria</I> sp. (Tabla 1).</P> <B>    <P ALIGN="CENTER">TABLA 1</P>     <P ALIGN="CENTER">Evaluaci&oacute;n microbiol&oacute;gica de alimentos obtenidos del servicio de Oncolog&iacute;a de un Hospital Nacional, San Jos&eacute;, Costa Rica</P></B>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=565> <TR><TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Alimento</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP" COLSPAN=3> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">Colif. totales</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" COLSPAN=3> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Colif. fecales</FONT></TD> <TD WIDTH="7%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">S.aureus</FONT></TD> <TD WIDTH="5%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Listeria</I></FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Pseudomonas</I></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18>    <P></P></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">% <SUP>1</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">UFC/g<SUP>2</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">%</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">UFC/g</FONT></TD> <TD WIDTH="7%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">%</FONT></TD> <TD WIDTH="6%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">UFC/g</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">%</FONT></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Ensalada cocinada</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">&lt; 10</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">&lt; 10</FONT></TD> <TD WIDTH="7%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0</FONT></TD> <TD WIDTH="6%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">&lt; 10</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">25</FONT></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP" HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Ensalada cruda</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">100</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">8,5x10<SUP>3</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">100</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">4,6x10<SUP>3</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="7%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">25</FONT></TD> <TD WIDTH="6%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1,5x10<SUP>2</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">0</FONT></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP" HEIGHT=28> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">25</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP" HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Fresco</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">75</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1,7x10<SUP>4</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">75</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">6,0x10<SUP>3</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="7%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">38</FONT></TD> <TD WIDTH="6%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1,5x10<SUP>2</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">13</FONT></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP" HEIGHT=22> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">69</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Fruta</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">94</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1,7x10<SUP>4</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">94</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1,2x10<SUP>4</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="7%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">44</FONT></TD> <TD WIDTH="6%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">2,5x10<SUP>2</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2 HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0</FONT></TD> <TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">69</FONT></TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR>  <SUP><FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">1</SUP> Porcentaje de muestras positivas</P> <SUP>    <P ALIGN="JUSTIFY">1</SUP> Promedio de unidades formadoras de colonias por gramo de alimento</P></DIR>  </FONT>    <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; De las 16 muestras de refresco, 12 (75%) fueron positivas por coliformes totales y fecales con un promedio de 1,7x10<SUP>4</SUP>y 6,0x10<SUP>3</SUP> UFC/mL respectivamente. Seis muestras (38%) fueron positivas por <I>S. aureus</I> con un promedio de 1,5x10<SUP>2 </SUP>,<SUP> </SUP>11 (69%) por <I>Pseudomonas</I> y dos (13%) por <I>Listeria</I> sp. (Tabla 1).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Los resultados de las muestras de frutas fueron los siguientes: 15 de 16 muestras (94%) fueron positivas por coliformes totales y fecales, con un promedio de 1,7x10<SUP>4 </SUP>y 1,2x10<SUP>4</SUP> UFC/g respectivamente; cuatro muestras (44%) fueron positivas por <I>S. aureus</I> y 11 (69%) por <I>Pseudomonas</I>. En ninguna de las muestras se aisl&oacute; <I>Listeria</I> sp. (Tabla 1).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Se seleccionaron al azar 76 aislamientos provenientes de las diferentes muestras de ensaladas, frutas y refrescos para identificarlas bioqu&iacute;micamente. Los g&eacute;neros que se encontraron con m&aacute;s frecuencia fueron <I>Pseudomonas</I> (25%), <I>Enterobacter</I> (20%) y <I>Staphylococcus</I> (21%). Aunque en bajo porcentaje, fue posible identificar a <I>Listeria </I>(8%) y a <I>Shigella </I>(3%).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Todas las superficies analizadas resultaron ser negativas por coliformes, <I>Pseudomonas </I>sp. y <I>Listeria </I>sp. y solo una muestra fue positiva por <I>S. aureus</I> con 1,2x10<SUP>2</SUP> UFC/cm<SUP>2</SUP>. </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; En el 94% de las muestras ambientales hubo crecimiento bacteriano, con un promedio de 13 UFC/15 minutos. Los g&eacute;neros que se aislaron fueron <I>Staphylococcus </I>sp. (46%), <I>Moraxella </I>sp. (23%), <I>Sphingomonas </I>sp. (15%), <I>Pseudomonas</I> y <I>Acinetobacter</I> (8% cada uno). Se determin&oacute;, mediante un an&aacute;lisis de t-Student, que no hay diferencia estad&iacute;sticamente significativa entre la cantidad de unidades formadoras de colonias aisladas en la &eacute;poca seca y en la &eacute;poca lluviosa (p&gt;0.05). </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Al estudiar la flora bacteriana de las manos del personal de oncolog&iacute;a, se encontr&oacute; que el 75% de las manos estaba positivo por al menos uno de los par&aacute;metros evaluados; 25% con coliformes totales (promedio 2,8x10<SUP>3</SUP> UFC por mano) 13% con coliformes fecales (promedio 2,4x10<SUP>3</SUP> UFC por mano), 69% con <I>S. aureus </I>(promedio 1,3x10<SUP>3</SUP> UFC por mano) y 19% con <I>Pseudomonas </I>sp. Se realiz&oacute; la identificaci&oacute;n bacteriana a 23 aislamientos provenientes de estas muestras, de los cuales un 35% correspondi&oacute; a <I>Staphylococcus</I> coagulasa negativa, un 26% a <I>S. aureus</I>, un 17% a <I>Pseudomonas</I> y a <I>Enterobacter</I> y un 5% a <I>Klebsiella. </P> </I>    <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; En total, considerando todas las muestras, se identificaron 115 cepas, dentro de las cuales predominaron <I>Staphylococcus, Pseudomonas, Klebsiella, Citrobacter</I> y <I>Enterobacter</I> (Tabla 2). Mediante an&aacute;lisis de varianza se determin&oacute; que no hubo diferencias estad&iacute;sticamente significativas (p&gt;0.05) entre los 115 aislamientos de este estudio y los 166 aislamientos identificados por el Laboratorio Cl&iacute;nico del Hospital, como responsables de infecciones en los pacientes de Oncolog&iacute;a durante el per&iacute;odo de tiempo que dur&oacute; el estudio (Tabla 2). </P> <B>    <P ALIGN="CENTER">TABLA 2</P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER">G&eacute;neros bacterianos aislados a partir de este estudio y los que se identificaron en pacientes en las secciones de Oncolog&iacute;a de un Hospital Nacional, en el mismo per&iacute;odo de tiempo. San Jos&eacute;, Costa Rica</P></B>     <P ALIGN="CENTER">    <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=12 WIDTH=402> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=29> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Bacterias</FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=29> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Porcentaje obtenido</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">en el estudio</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=29> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Porcentaje aislado</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">de pacientes</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=16> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Acinetobacter</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=16> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.87%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=16> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">3.01%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=19> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Aeromonas</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=19> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=19> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.60%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Citrobacter</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">3.48%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=18> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">3.01%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Enterobacter</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">16.52%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">15.06%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">Escherichia</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">2.61%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">13.86%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Klebsiella</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">8.70%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">4.22%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Listeria</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">5.22%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Moraxella</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">2.61%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Morganella</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">3.61%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Proteus</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1.81%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Pseudomonas</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">20.87%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">9.64%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Serratia</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1.74%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1.20%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Shigella</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1.74%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Sphingomonas</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1.74%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=37> <I><FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">Staphylococcus aureus</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=37> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">15.65%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=37> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">12.65%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=25> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Staphylococcus</FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=25>    <P></P></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=25>    <P></P></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">coagulasa negativa</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">18.26%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">17.47%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Stenotrophomonas</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">1.81%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Streptococcus</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">3.01%</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="35%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <I><FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">Otros</I></FONT></TD> <TD WIDTH="33%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">0.00%</FONT></TD> <TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" HEIGHT=26> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="JUSTIFY">9.04%</FONT></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>  <B>    <P ALIGN="JUSTIFY">DISCUSION</P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Las bacterias del grupo coliforme, as&iacute; como la presencia de <I>S. aureus,</I> se utilizan como par&aacute;metros de manipulaci&oacute;n y evaluaci&oacute;n de la calidad microbiol&oacute;gica de los alimentos (7). Es preocupante que el 77% de los alimentos analizados tuviera alg&uacute;n grado de contaminaci&oacute;n; aunque el n&uacute;mero UFC de coliformes totales no super&oacute; el orden de 10<SUP>4</SUP>,<SUP> </SUP>la presencia de coliformes fecales en alimentos listos para consumo en cantidades de 10<SUP>3</SUP> y 10<SUP>4 </SUP>UFC/g es inadmisible (5). Esto es especialmente cierto si se trata de enfermos inmunosuprimidos, pues si estos microorganismos indicadores se encuentran en alimentos, tambi&eacute;n se pueden encontrar pat&oacute;genos de transmisi&oacute;n fecal-oral como <I>Shigella</I>, <I>Salmonella</I>, <I>Vibrio</I>, <I>Aeromonas</I>, entre otros (8). Esta situaci&oacute;n se confirma con el hallazgo de <I>Shigella</I> en el 3% de las bacterias identificadas en los alimentos analizados.</P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Los coliformes totales, que incluyen los g&eacute;neros <I>Citrobacter, Escherichia, Enterobacter </I>y<I> Klebsiella, </I>se hallaron repetidamente dentro de este estudio. Aunque <I>Enterobacter, Klebsiella, Citrobacter</I> aislados de alimentos no se han relacionado con patolog&iacute;as importantes a nivel gastrointestinal, (9,10) son indicadores de higiene inadecuada (5). Adem&aacute;s, su presencia dentro de una secci&oacute;n como &eacute;sta, donde se encuentran internados pacientes inmunocomprometidos, puede ser perjudicial para estos.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; En lo que respecta a <I>Pseudomonas</I>, tambi&eacute;n sugerido como un pat&oacute;geno de cuidado en las infecciones nosocomiales de pacientes inmunocomprometidos (8,10), se aisl&oacute; en un 25% de las ensaladas crudas, adem&aacute;s de un 69% en los refrescos y en las frutas del estudio (Tabla 1). Esto es muy importante considerando el estado de inmunosupresi&oacute;n de los pacientes, pues en ellos la dosis infectante se reduce hasta en un 50% (8,9). <I>P. aeruginosa </I>fue una de las especies encontradas en los refrescos analizados y tambi&eacute;n se encuentra dentro de las especies com&uacute;nmente aisladas por el Laboratorio del Hospital (Tabla 2).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; En este estudio se aislaron menos de 10 UFC/g de <I>S. aureus </I>en las ensaladas cocinadas, un valor mucho m&aacute;s bajo que el obtenido en los otros alimentos que se encuentran entre 1,5x10<SUP>2</SUP> y 2,5x10<SUP>2</SUP> UFC/g (Tabla 1). Esto puede deberse al proceso de cocci&oacute;n al que se sometieron algunos de los ingredientes, que logra disminuir la carga microbiana. Sin embargo, debe recordarse que la toxina de estas bacterias puede resistir las temperaturas de cocci&oacute;n, por lo que este proceso no garantiza que recuentos bajos de <I>S. aureus</I> no constituyan un riesgo para los pacientes.<I> </P> </I>    <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Con respecto a <I>Listeria</I>, tambi&eacute;n reconocida como un agente infeccioso importante en pacientes inmunosuprimidos, relacionada con meningitis, septicemias y gastroenteritis at&iacute;pica (5,9,11), se encontr&oacute; en un 13% de los refrescos y en un 25% de las ensaladas cocinadas (Tabla 1); estas &uacute;ltimas posiblemente se contaminaron despu&eacute;s de la cocci&oacute;n, pues esta bacteria no soporta las temperaturas de pasteurizaci&oacute;n, aunque s&iacute; es resistente al pH &aacute;cido, por lo que pudo sobrevivir a pesar del vinagre. Aunque <I>L. monocytogenes</I> se encuentra dentro de las especies involucradas en infecciones nosocomiales, &eacute;sta no aparece dentro de los aislamientos realizados por el Laboratorio Cl&iacute;nico del Hospital (Tabla 2); esto podr&iacute;a deberse a que no se tienen protocolos establecidos para identificar esta bacteria, ya que es un microorganismo fastidioso.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Varias de las bacterias aisladas a partir de los alimentos en este estudio, pertenecen a los g&eacute;neros <I>Escherichia, Shigella, Staphylococcus y Listeria</I> (Tabla 2) que han sido reconocidas como agentes de infecciones nosocomiales importantes. Algunos estudios indican que las frutas y los vegetales usados en servicios de comida hospitalarios portan bacterias Gram negativas como <I>P. aeruginosa</I>, <I>Klebsiella</I> y especies de <I>Enterobacter </I>(12); inclusive, estos mismos agentes infecciosos pueden afectar otros sistemas adem&aacute;s del tracto gastrointestinal (5). Al respecto es importante se&ntilde;alar que fueron precisamente las frutas el alimento que present&oacute; los mayores &iacute;ndices de contaminaci&oacute;n (Tabla 1), probablemente por un lavado inadecuado y por la manipulaci&oacute;n que conlleva el prepararlas para el consumo de los pacientes.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Se determin&oacute; que las superficies de las mesas utilizadas por los pacientes ten&iacute;an menos de 10 UFC/cm<SUP>2</SUP> de coliformes totales y fecales, que no se aisl&oacute; ni <I>Listeria</I> ni <I>Pseudomonas</I> y que &uacute;nicamente se encontr&oacute; <I>S. aureus</I> en un 8% de las muestras estudiadas. Esta especie, por ser Gram positiva, soporta mejor las condiciones ambientales y algunos desinfectantes (10). Este hallazgo debe considerarse de cuidado, ya que es una especie bacteriana frecuentemente relacionada con infecciones nosocomiales (5,13). Sin embargo, en t&eacute;rminos generales, se infiere una adecuada sanitizaci&oacute;n de las superficies en el servicio de oncolog&iacute;a.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; En el aire, muchas bacterias Gram positivas se mantienen viables e infectivas en el polvo seco y pueden infectar a los pacientes de un hospital (14). En este estudio, de este grupo se encontr&oacute; &uacute;nicamente al g&eacute;nero <I>Staphylococcus</I>, que como se ha se&ntilde;alado, es uno de los m&aacute;s implicados en infecciones nosocomiales (13). Cabe destacar que este g&eacute;nero fue el que se encontr&oacute; con mayor frecuencia, con un 46% de aislamientos, representando un riesgo importante en la contaminaci&oacute;n de heridas quir&uacute;rgicas (15).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Las bacterias Gram negativas son m&aacute;s l&aacute;biles a las condiciones ambientales (16), por lo que se considera que las infecciones nosocomiales por esos agentes son de f&aacute;cil prevenci&oacute;n; sin embargo, es importante resaltar que todas las especies aisladas e identificadas a partir del aire (<I>Moraxella, Sphingomonas, Pseudomonas</I> y <I>Acinetobacter</I>) se han asociado a infecciones nosocomiales (17). Cabe destacar que <I>Staphylococcus</I> coagulasa positivo y negativo, <I>Acinetobacter </I>y<I> Pseudomonas</I> se encuentran entre los g&eacute;neros aislados con m&aacute;s frecuencia de pacientes durante el tiempo del estudio, seg&uacute;n el Laboratorio Cl&iacute;nico del Hospital (Tabla 2).</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Con respecto a los recuentos bacterianos en las muestras de aire, no se encontraron diferencias significativas entre las estaciones seca y lluviosa, posiblemente porque no hay diferencias marcadas en las condiciones de humedad en estos dos per&iacute;odos de tiempo.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; La transmisi&oacute;n de microorganismos a trav&eacute;s de las manos ha sido reconocida como el m&aacute;s importante factor de diseminaci&oacute;n de brotes de infecci&oacute;n nosocomial (15,17). Es alarmante que el 75% de las muestras provenientes de las manos del personal estuviera positivo por al menos uno de los par&aacute;metros evaluados, siendo de gran preocupaci&oacute;n la presencia de coliformes fecales en el 13%, de <I>Pseudomonas </I>en el 19% y de <I>S. aureus</I> en el 69%. Debido a que <I>Pseudomonas</I> puede crecer en el jab&oacute;n l&iacute;quido que com&uacute;nmente se encuentra junto a los lavados, esto podr&iacute;a explicar su presencia en las manos del personal (18).</P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; A partir de las manos se aislaron adem&aacute;s de<I> Staphylococcus</I> y <I>Pseudomonas</I>, <I>Citrobacter</I>, <I>Acinetobacter, Klebsiella </I>y<I> Enterobacter</I>. Varias de estas bacterias han sido implicadas en la contaminaci&oacute;n de instrumental est&eacute;ril e invasivo que tiene contacto con las manos del personal y que posteriormente se utiliza con los pacientes (19). Esto es a&uacute;n m&aacute;s importante en pacientes con el sistema inmunol&oacute;gico deprimido, pues no se puede evitar que un n&uacute;mero peque&ntilde;o de bacterias que entre al torrente sangu&iacute;neo o a un compartimiento corporal est&eacute;ril se multiplique. </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; Una higiene apropiada a la hora de lavarse las manos por parte del personal que tiene a su cargo el cuidado de los pacientes, es suficiente para minimizar brotes de infecciones dentro de los hospitales, pues lograr&iacute;a disminuir significativamente la carga bacteriana (15). En el lugar de estudio pudimos notar varias razones por las cuales no es posible poner en pr&aacute;ctica adecuadas normas de higiene, entre ellas: falta de equipo de lavado y secado de manos accesible, falta de jab&oacute;n, asignaci&oacute;n de gran cantidad de pacientes a poco personal de salud, falta de campa&ntilde;as de educaci&oacute;n dirigidas al personal sobre las consecuencias de malas pr&aacute;cticas de lavado para sus pacientes, entre otros.</P>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;&nbsp;&nbsp; En total, a partir de todos los tipos de muestras, se aislaron e identificaron 115 cepas, dentro de las cuales predominan <I>Staphylococcus, Pseudomonas, Klebsiella</I> y <I>Enterobacter </I>(Tabla 2). La mayor&iacute;a de &eacute;stas coincide con los aislamientos identificados de muestras de pacientes durante el mismo per&iacute;odo (Tabla 2), entre los que predominan los g&eacute;neros <I>Staphylococcus, Pseudomonas, Klebsiella, Citrobacter</I> y <I>Enterobacter</I>. No se encontraron diferencias estad&iacute;sticamente significativas entre ambos grupos, lo que sugiere la existencia de una interacci&oacute;n entre los microorganismos que se encuentran en los alimentos y el ambiente con los que causan infecciones en los pacientes. Es importante resaltar que los aislamientos identificados coinciden con la mayor&iacute;a de los pat&oacute;genos que com&uacute;nmente se a&iacute;slan en pacientes granulocitop&eacute;nicos (20), lo cual refuerza la importancia de tener un mejor sistema de vigilancia de los microorganismos ambientales.</P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY">REFERENCIAS</P> </B>    <!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">1. Crooke S &amp; Prestayko A. Cancer and Chemotherapy volume II. USA. Academic Pres, 1981.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443635&pid=S0004-0622200400030000800001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">2. Baron E, Peterson L &amp; Finegold S. Diagnostic Microbiology. 9 Ed. USA. Mosby, 1994. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443636&pid=S0004-0622200400030000800002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">3. Alfred S, Evans V, Philip S &amp; Brachman P. Bacterial Infections of Humans Epidemiology and Control. 3 Ed. USA. Plenum Publishering Co., 1998.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443637&pid=S0004-0622200400030000800003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">4. Oreamuno LS. Presencia de <I>Listeria monocytogenes</I> y su relaci&oacute;n con el nivel de coliformes fecales durante la manufacturaci&oacute;n de queso blanco en plantas de la zona de Santa Cruz, Turrialba. Costa Rica: Universidad de Costa Rica, 1994.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443638&pid=S0004-0622200400030000800004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">5. Vanderzant C &amp; Splittstoesser D. Compendium of methods for the microbiological examination of foods. APHA. Washington DC., 1995.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443639&pid=S0004-0622200400030000800005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">6. Arias M, Monge R, Antill&oacute;n F &amp; Ch&aacute;vez C. Microbiological contamination of enteral feeding solutions used in Costa Rican hospitals. Arch Latinoamer. Nutr. 1997;49:363-366.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443640&pid=S0004-0622200400030000800006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">7. Schlech,W. Virulence characteristic of <I>Listeria monocytogenes</I>. Food Tech.1988; 42:176-178. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443641&pid=S0004-0622200400030000800007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">8. Shooter RM., Faiebs M, Cooke A &amp; Breader S. Isolation of <I>Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa</I> and <I>Klebsiella </I>from food in hospitals, canteens and schools. Lancet. II: 1971;390-392.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443642&pid=S0004-0622200400030000800008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">9. Mahon C &amp; Manuselis G. Textbook of Diagnostic Microbiology. 2 Ed. USA. Sauder Editions, 2000.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443643&pid=S0004-0622200400030000800009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">10. Murray P, Baron E, Pfaller M, Tenover F &amp; Yolken R. Manual of Clinical Microbiology. 7 Ed. ASM Press. Washington DC. 1999.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443644&pid=S0004-0622200400030000800010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">11. Farber JM &amp; Petterkin P. <I>Listeria monocytogenes</I> a food-borne patogen. Rev Biol Trop. 1991;55:474-511.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443645&pid=S0004-0622200400030000800011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">12. Arias ML &amp; Antill&oacute;n F. Contaminaci&oacute;n microbiol&oacute;gica de los alimentos en Costa Rica. Una revisi&oacute;n de 10 a&ntilde;os. Rev Biomed. 2000;11:13-122.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443646&pid=S0004-0622200400030000800012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">13. Volkow P, De la Rosa M, Gordillo P, Vilar D, Lazo S, Aranda G &amp; Sandoval S. Tendencias de infecciones nosocomiales intrahospitalarias en un centro oncol&oacute;gico,1986-1996. Sal P&uacute;b M&eacute;x. 2002;42:181-187.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443647&pid=S0004-0622200400030000800013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">14. Mc Donal LC, Walker M, Carson L , Arduino M, Ag&uuml;ero SM, Gomez P, Mc Neil P &amp; Jarvis W. Outbreaker of <I>Acinetobacter </I>spp. Bloodstream infections in nursery associated with contaminated aerosols and air conditioners. Pediatr Infect Dis. 1998;17:716-722, 1998. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443648&pid=S0004-0622200400030000800014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">15. Evans AS &amp; Brachman P. Bacterial infections of humans. Epidemiology and Control. 3 Ed. New York. Plenum Publishing Co., 1998. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443649&pid=S0004-0622200400030000800015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">16. Prescott L, Harley J &amp; Klein D. Microbiolog&iacute;a. 4 Ed. Espa&ntilde;a. Mc Graw Hill, 1999.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443650&pid=S0004-0622200400030000800016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">17<font face="Arial" color="#0000ff">. </font>Anonymous<font face="Arial" color="#808080">. </font>Prevention of hospital acquired infections. World Health Organization, Department of Comunicable Disease, Surveillance<font face="Arial" color="#0000ff"> </font>and 2 Edit. http://www.who.int/emc. 2002. (consulta octubre 2003).&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443651&pid=S0004-0622200400030000800017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">18. Mc Neil S, Foster C, Hedderwick S &amp; Kauffman C. Effect of hand cleansing with antimicrobial soap or alcohol-based gel on microbial colonization of artificial fingernails worn by health care workers. Clin Inf Dis. 2001;32:367-372.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443652&pid=S0004-0622200400030000800018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">19. Schaal KP. Medical and microbiological problems arising from airborne infection in hospitals. J Hosp Infect. 1991;18:451.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443653&pid=S0004-0622200400030000800019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY">20. Shulman S, Phail J &amp; Sommer H. Infectious Disease. 4 Ed. M&eacute;xico. Saunder. 1992.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=443654&pid=S0004-0622200400030000800020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Crooke]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Prestayko]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cancer and Chemotherapy]]></source>
<year>1981</year>
<volume>II</volume>
<publisher-name><![CDATA[Academic Pres]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baron]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Peterson]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Finegold]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Diagnostic Microbiology]]></source>
<year>1994</year>
<edition>9</edition>
<publisher-name><![CDATA[Mosby]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alfred]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Evans]]></surname>
<given-names><![CDATA[V]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Philip]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Brachman]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Bacterial Infections of Humans Epidemiology and Control]]></source>
<year>1998</year>
<edition>3</edition>
<publisher-name><![CDATA[Plenum Publishering Co.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oreamuno]]></surname>
<given-names><![CDATA[LS]]></given-names>
</name>
</person-group>
<collab>Universidad de Costa Rica</collab>
<source><![CDATA[Presencia de Listeria monocytogenes y su relación con el nivel de coliformes fecales durante la manufacturación de queso blanco en plantas de la zona de Santa Cruz, Turrialba]]></source>
<year>1994</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vanderzant]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Splittstoesser]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Compendium of methods for the microbiological examination of foods]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[Washington DC ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Arias]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Monge]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Antillón]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Chávez]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Microbiological contamination of enteral feeding solutions used in Costa Rican hospitals]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch Latinoamer. Nutr.]]></source>
<year>1997</year>
<volume>49</volume>
<page-range>363-366</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Schlech]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Virulence characteristic of Listeria monocytogenes]]></article-title>
<source><![CDATA[Food Tech]]></source>
<year>1988</year>
<volume>42</volume>
<page-range>176-178</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shooter]]></surname>
<given-names><![CDATA[RM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Faiebs]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cooke]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Breader]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Isolation of Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa and Klebsiella from food in hospitals, canteens and schools]]></article-title>
<source><![CDATA[Lancet]]></source>
<year>1971</year>
<volume>II</volume>
<page-range>390-392</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mahon]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Manuselis]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Textbook of Diagnostic Microbiology]]></source>
<year>2000</year>
<edition>2</edition>
<publisher-name><![CDATA[Sauder Editions]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Murray]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baron]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pfaller]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Tenover]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yolken]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Manual of Clinical Microbiology]]></source>
<year>1999</year>
<edition>7</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Washington DC ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ASM Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Farber]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Petterkin]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Listeria monocytogenes a food-borne patogen]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Biol Trop.]]></source>
<year>1991</year>
<volume>55</volume>
<page-range>474-511</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Arias]]></surname>
<given-names><![CDATA[ML]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Antillón]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Contaminación microbiológica de los alimentos en Costa Rica. Una revisión de 10 años]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Biomed.]]></source>
<year>2000</year>
<volume>11</volume>
<page-range>13-122</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Volkow]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[De la Rosa]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gordillo]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vilar]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lazo]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Aranda]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sandoval]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Tendencias de infecciones nosocomiales intrahospitalarias en un centro oncológico, 1986-1996]]></article-title>
<source><![CDATA[Sal Púb Méx.]]></source>
<year>2002</year>
<volume>42</volume>
<page-range>181-187</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mc Donal]]></surname>
<given-names><![CDATA[LC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Walker]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Carson]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Arduino]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Agüero]]></surname>
<given-names><![CDATA[SM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gomez]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mc Neil]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Jarvis]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Outbreaker of Acinetobacter spp. Bloodstream infections in nursery associated with contaminated aerosols and air conditioners]]></article-title>
<source><![CDATA[Pediatr Infect Dis. 1998]]></source>
<year>1998</year>
<volume>17</volume>
<page-range>716-722</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Evans]]></surname>
<given-names><![CDATA[AS]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Brachman]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Bacterial infections of humans. Epidemiology and Control]]></source>
<year>1998</year>
<edition>3</edition>
<publisher-loc><![CDATA[New York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Plenum Publishing Co.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Prescott]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Harley]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Klein]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Microbiología]]></source>
<year>1999</year>
<edition>4</edition>
<publisher-name><![CDATA[Mc Graw Hill]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<label>17.</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
</name>
<name>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Prevention of hospital acquired infections]]></source>
<year></year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Surveillance ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[World Health Organization, Department of Comunicable Disease]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<label>18</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mc Neil]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Foster]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hedderwick]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kauffman]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Effect of hand cleansing with antimicrobial soap or alcohol-based gel on microbial colonization of artificial fingernails worn by health care workers]]></article-title>
<source><![CDATA[Clin Inf Dis.]]></source>
<year>2001</year>
<volume>32</volume>
<page-range>367-372.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<label>19</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Schaal]]></surname>
<given-names><![CDATA[KP]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Medical and microbiological problems arising from airborne infection in hospitals]]></article-title>
<source><![CDATA[J Hosp Infect.]]></source>
<year>1991</year>
<volume>18</volume>
<page-range>451</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<label>20</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shulman]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Phail]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sommer]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Infectious Disease]]></source>
<year>1992</year>
<edition>4</edition>
<publisher-name><![CDATA[Saunder]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
