<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0798-0264</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Archivos Venezolanos de Farmacología y Terapéutica]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[AVFT]]></abbrev-journal-title>
<issn>0798-0264</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedad Venezolana de Farmacológia  y Farmacológia Clínica y Terapéutica. Escuela de MedicinaJosé Maria Vargas. Cátedra de Farmacológia, piso 3, esquina san jacinto, San José Caracas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0798-02642017000200002</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Notas técnicas: análisis de datos bajo condiciones de repetibilidad]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Technical notes: Analysis of data under repeatability conditions]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hurtado]]></surname>
<given-names><![CDATA[Aisha]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Caldera]]></surname>
<given-names><![CDATA[Aura]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Milano]]></surname>
<given-names><![CDATA[Balentina]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ibarra]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Díaz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alba]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Camacho]]></surname>
<given-names><![CDATA[José]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Villamizar]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Elías]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Verde]]></surname>
<given-names><![CDATA[Omar]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Ministerio del Poder Popular para Educación Universitaria, Ciencia y Tecnología Instituto Venezolano de Investigaciones Científicas (IVIC) Departamento de Química Medicinal]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>04</month>
<year>2017</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>04</month>
<year>2017</year>
</pub-date>
<volume>36</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>40</fpage>
<lpage>43</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0798-02642017000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0798-02642017000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0798-02642017000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se presentan estadísticos para caracterizar un grupo de datos provenientes de una variable continua bajo condiciones de repetibilidad, el cálculo de intervalos de confianza, la detección de valores atípicos y la posibilidad de realizar comparaciones de las varianzas de dos o más grupos para determinar la posible existencia de discrepancias estadísticamente significativas entre ellas y la relación con sus repetibilidades. Se hace mención del término precisión de los resultados, estrechamente asociado al de repetibilidad. Se presentan salidas de cálculos realizados con un programa estadístico para la caracterización de una variable continua.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[It is described statistical procedures to characterize a group of data from a continuous variable under repeatability conditions, the calculation of confidence intervals, the detection of outliers and the possibility of comparisons of the variances of two or more groups to determine the possible existence of statistically significant discrepancies between them and the relationship with their repeatability. Mention is made of the accuracy of the results, closely associated with the repeatability. Outputs of calculations performed with a statistical programme for the characterization of a continuous variable are presented.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Repetibilidad]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[precisión]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[intervalos de confianza]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[comparación de varianzas]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Repeatability]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[accuracy]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[confidence intervals]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[variance comparison]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="center"><font face="Verdana"><b>Notas técnicas: análisis de datos bajo  condiciones de repetibilidad</b></font></p>     <p align="center"><font face="Verdana"><b>Technical notes: Analysis of data  under repeatability conditions</b></font></p>     <p align="center"><font face="Verdana" size="2">Aisha Hurtado, Aura Caldera,  Balentina Milano, Carlos Ibarra, Alba Díaz, José Camacho, José Elías Villamizar,  Omar Verde</font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">Laboratorio de Bioanalítica,  Departamento de Química Medicinal, Instituto Venezolano de Investigaciones  Científicas (IVIC). Ministerio del Poder Popular para Educación Universitaria,  Ciencia y Tecnología. Email: <a href="mailto:omarverde@gmail.com"> omarverde@gmail.com</a></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2"><b>Resumen</b></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">Se presentan estadísticos para  caracterizar un grupo de datos provenientes de una variable continua bajo  condiciones de repetibilidad, el cálculo de intervalos de confianza, la  detección de valores atípicos y la posibilidad de realizar comparaciones de las  varianzas de dos o más grupos para determinar la posible existencia de  discrepancias estadísticamente significativas entre ellas y la relación con sus  repetibilidades. Se hace mención del término precisión de los resultados,  estrechamente asociado al de repetibilidad. Se presentan salidas de cálculos  realizados con un programa estadístico para la caracterización de una variable  continua.</font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2"><b>Palabras clave: </b> Repetibilidad, precisión, intervalos de confianza, comparación de varianzas</font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2"><b>Abstract</b></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">It is described statistical  procedures to characterize a group of data from a continuous variable under  repeatability conditions, the calculation of confidence intervals, the detection  of outliers and the possibility of comparisons of the variances of two or more  groups to determine the possible existence of statistically significant  discrepancies between them and the relationship with their repeatability.  Mention is made of the accuracy of the results, closely associated with the  repeatability. Outputs of calculations performed with a statistical programme  for the characterization of a continuous variable are presented.</font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2"><b>Key words:</b> Repeatability,  accuracy, confidence intervals, variance comparison</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><b><font size="2" face="Verdana">Introducción</font></b></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">En el campo de  la analítica usualmente se obtienen valores que son utilizados para estimar la  condición favorable o desfavorable de una unidad (equipo, persona, parcela de  terreno). Dependiendo del tipo de variable, se debe proceder a manipular esos  valores para realizar su caracterización estadística y poder inferir con  respecto a valores de referencia o realizar, en el caso de dos o más unidades,  comparaciones que permitan tomar decisiones para corregir deficiencias o  continuar en el proceso de una mejora continua.</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">En esta Nota  Técnica se procederá a presentar aspectos importantes de una variable continua,  definir las condiciones de repetibilidad y señalar estadísticos que permitan su  caracterización o la comparación entre unidades.</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"><b> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Variable  continua y su caracterización</font></span></b></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Una variable  continua es aquella que puede asumir el infinitamente largo número de valores  correspondientes a los puntos en un determinado intervalo y siempre será  posible, en teoría, la existencia de un tercer valor intermedio entre dos  valores observables. Nunca puede ser medida con exactitud. El valor observado  depende, en gran medida, de la precisión de los instrumentos de medición.  Ejemplos típicos lo son la altura de las personas, el tiempo de vida de una  célula, la cantidad de azúcar en una naranja y la concentración en la sangre de  un parámetro farmacocinético.</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Un aspecto  importante a considerar en las mediciones obtenidas para una variable continua  es la necesidad de organizarlas y caracterizarlas de forma tal que se pueda  visualizar con facilidad la tendencia de los datos hacia un punto central o  medir la variación observada. Entre los estimadores de tendencia central para un  grupo de mediciones se tiene la media aritmética o promedio, la mediana y la  moda mientras que para la variación se tienen estimadores como la varianza, la  desviación estándar y el coeficiente de variación.</font></span></p>     <p align="justify"><span style="font-family: Verdana; color: black"> <font size="2">La <b>media aritmética o promedio </b>se obtiene sumando todas  las observaciones o mediciones y dividiéndolo entre el número de mediciones  consideradas. La <b>mediana </b>es el valor central de las observaciones  ordenadas en forma creciente o decreciente (o el promedio de los dos valores  centrales si se tiene número par de observaciones) y la <b>moda </b>es el valor  o los valores que mas se repiten. Por la parte de medición de la variación se  tiene la <b>varianza </b>que se calcula a partir de la suma de las desviaciones  cuadráticas de las obser</font></span><span class="A15"><span style="font-family: Verdana"><font size="2">vaciones  respecto al promedio dividido entre el número de observaciones menos 1, la <b> desviación estándar </b>que es la raíz cuadrada positiva de la varianza y el <b> coeficiente de variación </b>que expresa la desviación estándar como porcentaje  del promedio.</font></span></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Un ejemplo  numérico:</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Se realizan 10  mediciones (datos ficticios) que proporcionaron los siguientes valores ordenados  en forma creciente:</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">10.08, 10.09,  10.10, 10.10, 10.12, 10.13, 10.14, 10.14, 10.16, 10.18</font></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Promedio = y = </font>&#931;<font size="2">y</font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black">i </span></font><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">/  n = 101.24 / 10 = 10.124</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Mediana = (10.12  + 10.13) / 2 = 10.125</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Moda = 10.10 y  10.14</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Varianza = s<sup>2</sup>  = </font>&#931;<font size="2">(y</font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black">i </span></font><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">-  y)<sup>2</sup> / (n – 1)</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">= {(10.08 –  10.124)<sup>2</sup> + (10.09 – 10.124)<sup>2</sup> + …….. + (10.16 – 10.124)<sup>2</sup>  + (10.18 – 10.124)<sup>2</sup>} / 9 = 0.00924 / 9 = 0.00102667 </font></span> </p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Desviación  estándar = s = &#8730;0.00102667 = 0.03204 </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Coeficiente de  variación = C.V. = 0.03204 . 100 / 10.124 = 0.3165 </font></span></p>     <p align="justify"><span style="font-family: Verdana; color: black"> <font size="2">Estas operaciones aritméticas pueden ser realizadas en una hoja  de cálculo o mediante la utilización de programas estadísticos disponibles.</font></span></p>     <p align="center"><b><font face="Verdana" size="2">Estadística descriptiva</font></b></p>     <div align="center"> <table border="1" width="400" id="table7" bordercolorlight="#0000FF" bordercolordark="#0000FF" cellspacing="0"> 	<tr> 		<td> 		    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><b><font face="Verdana" size="2">Y</font></b></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">N</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">LI 95% IC</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10.101</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">Media </font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">10.124</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">LS 95% IC</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10.147</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2">Desv. Est.</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;0.0320</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">Varianza</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;0.0010</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">SE Mean</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;0.0101</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">C.V.</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;0.3165</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">Mínimo</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10.080</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2">Mediana</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10.125</font></td> 	</tr> 	<tr> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">Máximo</font></td> 		<td> 		    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10.180</font></td> 	</tr> </table> </div>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"><b> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Precisión y  Repetibilidad</font></span></b></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Cuando se  realizan análisis físicos o químicos, conviene obtener mas de una medición y,  así, obtener replicas que permitirá observar el grado de concordancia que existe  entre ellas. Este grado de concordancia se denomina <b>precisión. </b>La <b> repetibilidad </b>es definida como la desviación estándar obtenida al analizar  una misma muestra varias veces, en un periodo de tiempo corto, sin cambiar de  equipo de medida, reactivos o analista. En otras palabras, la repetibilidad  permite cuantificar la variación de uno o más conjuntos de valores obtenidos  bajo condiciones de repetibilidad.</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Los términos <b> precisión de los resultados </b>y <b>repetibilidad </b>son muy utilizados en la  evaluación de la confiabilidad de los resultados en programas de comparación  interlaboratorio y reflejan el grado de seguridad de los resultados emitidos.</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">A manera de  ejemplo, si los 10 valores previamente utilizados corresponden a 10 mediciones  realizadas bajo condiciones de repetibilidad, se tiene que existe una variación  de 0.00102667 ó de 0.03204 ó de 0.3165%, dependiendo del estimador que se  utilice (varianza, desviación estándar o coeficiente de variación).</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">El valor del  coeficiente de variación es frecuentemente utilizado como un indicador de la  repetibilidad y precisión, aunque esto depende del método utilizado para obtener  las mediciones. Valores muy bajos (inferiores a 1%) reflejan my buena precisión.  Valores superiores a 2 % pudieran ser indicadores de baja precisión. </font> </span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Las mediciones  bajo condiciones de repetibilidad se espera que presenten variaciones pequeñas  ya que provienen de condiciones homogéneas. La variación observada en ellas se  denomina “error puro” pues no se tienen fuentes de variación conocidas. Se puede  representar la varianza poblacional para repetibilidad por s<sup>2</sup><sub>rep</sub>  y la desviación estándar poblacional para repetibilidad por s<sub>rep</sub>. </font></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Con el promedio  y la desviación estándar obtenidos bajo condiciones de repetibilidad, es posible  obtener el intervalo de confianza para las mediciones. La amplitud de este  intervalo depende de la precisión de los valores individuales, lo que depende de  la desviación estándar y del número de observaciones en la muestra. </font> </span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">El intervalo de  confianza de la media está dado por la expresión: </font></span></p>     <p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">y ± t.s /&#8730;n </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">donde los  valores de t están relacionados con los grados de libertad (n – 1) y el nivel de  seguridad con que se desea trabajar. </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">En el presente  ejemplo, el intervalo de confianza al 95% será:</font></span></p>     <p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">10.124 ± 2.262 <b>.</b>0.03204  /&#8730;10 o </font></span></p>     <p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">10.124 ± 0.023 o </font></span></p>     <p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">10.101 a 10.147 </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">valores iguales  a los previamente presentados en la salida del computador, mientras que el  intervalo al nivel 99 % estará ubicado entre: </font></span></p>     <p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">10.124 ± 3.250  .0.03204 /&#8730;10 o </font></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">10.124 ± 0.033 o </font></span></p>     <p align="center"><span style="font-family: Verdana; color: black"> <font size="2">10.091 a 10.157</font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"><b> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Valores  atípicos: </font></span></b></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Un aspecto  importante a considerar en la evaluación de los datos obtenidos bajo condiciones  de repetibilidad lo constituye la posible presencia de valores muy alejados de  la media aritmética, lo que se denomina “valores atípicos”. Con la obtención de  un intervalo de confianza se tendrá posibilidad de detectar su presencia. En el  ejemplo que se ha presentado, el intervalo de confianza al nivel 99% se extiende  desde un valor mínimo de 10.091 hasta un valor máximo de 10.157. Esto implica  que hay una probabilidad muy baja (menos de 1%) de tener valores menores a  10.091 o valores superiores a 10.157. La revisión de los datos originales  permite observar la presencia de valores menores al límite inferior y valores  mayores al límite superior, por lo que se puede afirmar que en los resultados  evaluados existen valores atípicos. </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"><b> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Comparación de  dos o más grupos de datos: </font></span></b></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Cuando se  dispone de un solo grupo de datos obtenidos bajo condiciones de repetibilidad,  con los estimadores que se obtienen se podrá tener una idea bastante clara sobre  ellos en cuanto a la variabilidad y presencia de valores atípicos. Con solo dos  mediciones, es imposible detectar diferencias significativas entre ellas pues la  relación (y<sub>1</sub> – y<sub>2</sub>) /&#8730;2 <b>. </b>s<sup>2</sup><sub>rep</sub>  nunca superará el valor de 1.96 si se asume distribución normal y 95 % de  confianza. Pero para mayor número de datos, se hace factible detectar  diferencias entre mediciones. En el ejemplo con las 10 mediciones, los valores  10.08 y 10.09 difieren significativamente del valor 10.18, ya que las  diferencias superan el valor 1.96 <b>. </b>&#8730;2 <b>. </b>0.00103, valor cercano a  0.0896. </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">En la práctica  se asume que 1.96 <b>. </b>&#8730;2 toma el valor de 2.8, por lo que se indica que el  valor crítico de repetibilidad es 2.8 <b>. </b>s<sub>rep</sub>. </font></span> </p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Sin embargo, con  más de un grupo de datos o mediciones que pudieran provenir de varios analistas  o equipos, se estará en posibilidad de realizar comparación entre grupos y  determinar si se tiene evidencias estadísticas para aceptar o rechazar la  hipótesis que señale igual repetibilidad entre ellos. </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Comparar valores  de repetibilidad equivale a comparar varianzas. Se reduce a un problema de  prueba de hipótesis con una Hipótesis nula (Ho) que señala estar ante una  condición de ausencia de evidencias estadísticas para concluir que hay  diferencias significativas entre las varianzas de los grupos en estudio, contra  una hipótesis alternativa (Ha) que señala la existencia de suficientes  evidencias estadísticas de diferencias entre las varianzas de los grupos. </font> </span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">En el caso de  dos grupos, la prueba mas fácil de realizar es la de <b>F</b>, obteniendo el  cociente entre la varianza mayor y la varianza menor, para luego proceder a  comparar con el valor de F tabulado para el nivel de seguridad que se desee  utilizar y con grados de libertad n<sub>1</sub> -1 y n<sub>2</sub> -1,  rechazando Ho si el valor calculado es mayor al valor tabulado. </font></span> </p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">A manera de  ejemplo, si una unidad reportó un valor de varianza de 0.001027 para 10  mediciones realizadas bajo condiciones de repetibilidad y otra unidad reporta un  valor de 0.001835 para 8 mediciones, se tendrá que el valor de F calculado es de  1.787 y se procede a comparar con el valor tabulado para 7 grados de libertad  del numerador, 9 grados de libertad del denominador y, por ejemplo, nivel de  seguridad 95% (F</font></span><sub><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black">t</span></font></sub><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black"> </span></font><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">=  3.29), que permite concluir que no hay evidencias de discrepancias  estadísticamente significativas. </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Para el caso con  mas de dos grupos de datos, se recomienda utilizar, entre otras, la <b>prueba de  Barlett</b>, que se basa en el cálculo de un estadístico que se aproxima a una  distribución de c<sup>2</sup> con grados de libertad k – 1 grupos. </font> </span></p>     <p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">c<sup>2</sup>  calculado = 2.3026 {</font>&#931;<font size="2">(ni – 1)<b>.</b>log(s<sup>2</sup>  promedio) - </font>&#931;<font size="2">(ni -1) log s<sub>i</sub><sup>2</sup>} </font> </span></p>     <p align="justify"><span style="font-family: Verdana; color: black"> <font size="2">Ejemplo: 4 unidades en evaluación</font></span></p>     <div align="center"> 	<table border="1" width="400" id="table8" cellspacing="0" bordercolorlight="#000000" bordercolordark="#000000"> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">unidad</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;N</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;s<sup>2</sup></font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">1</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10</font></td> 			<td> 			    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;8.1</font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">2</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;8</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;30.5</font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">3</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;8</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;4.5</font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">4</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;30.4</font></td> 		</tr> 	</table> </div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="Verdana" size="2">Datos originales más cálculos:</font></p>     <div align="center"> 	<table border="1" width="500" id="table9" cellspacing="0" bordercolorlight="#000000" bordercolordark="#000000"> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">unidad</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;n</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;s<sup>2</sup></font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;n-1</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;log(s<sup>2</sup>)</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;(n-1).s<sup>2</sup></font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;(n-1).log(s<sup>2</sup>)</font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">1</font></td> 			<td> 			    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;8.1</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;9</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;0.9085</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;72.9</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;8.1764</font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">2</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;8</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;30.5</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;7</font></td> 			<td> 			    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;1.4843</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;213.5</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10.3901</font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">3</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;8</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;4.5</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;7</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;0.6532</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;31.5</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;4.5725</font></td> 		</tr> 		<tr> 			<td> 			    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2">4</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;10</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;30.4</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;9</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;1.4829</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;273.6</font></td> 			<td> 			    <p align="center"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;13.3459</font></td> 		</tr> 	</table> </div>     <p style="text-align: center; text-autospace: none"> <span lang="PT-BR" style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Sumas 32&nbsp;&nbsp;&nbsp; 591.5&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 36.4850 </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span lang="PT-BR" style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">s<sup>2</sup> </font><font size="2">promedio = 591.5 / 32 = 18.4844 </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span lang="PT-BR" style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">log(s<sup>2</sup> </font><font size="2">promedio) = 1.2668 </font></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">c<sup>2</sup>  calculado = 2.3026<b>. </b>{</font>&#931;<font size="2">(n</font></span><sub><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black">i</span></font></sub><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black"> </span></font><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">–  1)<b>.</b>log(s</font></span><sup><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black">2</span></font></sup><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black"> </span></font><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> promedio) - </font>&#931;<font size="2">(n</font></span><sub><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black">i</span></font></sub><font face="Verdana" size="2"><span style="color: black"> </span></font><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> -1) log s<sub>i</sub><sup>2</sup>} </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">c<sup>2</sup>  calculado = 2.3026 <b>. </b>{32 <b>.</b>1.2668 - 36.4850} </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">= 2.3026 <b>.</b>{40.5377  - 36.4850} </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">= 2.3026 <b>.</b>{4.053} </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">= 9.3323 </font> </span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">c<sup>2</sup>  tabulado para 95 % de nivel de confianza y 3 grados de libertad = 7.8147 </font> </span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Se concluye que  hay suficiente evidencia estadística para concluir que las varianzas difieren  significativamente, por lo que las repetibilidades se comportan diferente. </font></span></p>     <p align="justify"><span style="font-family: Verdana; color: black"> <font size="2">Si se detallan las varianzas del ejemplo, se observa que dos  unidades presentan valores altos, en comparación con las otras dos. La prueba de  Barlett no realiza la separación de varianzas pero existe la <b>prueba de  Cochran </b>para detectar que varianzas son significativamente diferentes, de  gran uti</font></span><span class="A15"><span style="font-family: Verdana"><font size="2">lidad  en los programas de confiabilidad de resultados. Es una prueba que se realiza en  forma iterativa, calculando el cociente de la varianza mayor con relación a la  suma de las varianzas y se compara con el valor de la tabla asociado con un  nivel de confianza, el número de unidades en evaluación y el número de  observaciones o mediciones por cada unidad. Si el valor calculado es superior al  correspondiente valor de la tabla, se concluye que esa unidad tiene una varianza  muy alta. Se procede a separar esa unidad y se va a la siguiente unidad con  varianza más alta y se realiza de nuevo la evaluación. Se concluye la prueba  cuando la varianza evaluada produzca un cociente inferior al tabulado.</font></span></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Los valores  críticos de la tabla de Cochran para 5 valores por unidad, 8 unidades y nivel  95% de confianza son:</font></span></p> <table border="0" width="200" id="table5"> 	<tr> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		Unidades </font></span></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		Valor crítico</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font size="2" face="Verdana">2</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.906</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font size="2" face="Verdana">3</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.745</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font size="2" face="Verdana">4</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.629</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font size="2" face="Verdana">5</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.544</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font size="2" face="Verdana">6</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.480</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font size="2" face="Verdana">7</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.431</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font size="2" face="Verdana">8</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.391</font></span></td> 	</tr> </table>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Si los  resultados obtenidos en las evaluaciones fueron:</font></span></p> <table border="0" width="200" id="table6"> 	<tr> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		Unidades</font></span></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">s<sup>2</sup> 		</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">1</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.024 </font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">2</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.101</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">3</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.025</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">4</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.020</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">5</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.184</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">6</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.022</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">7</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.031</font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><font face="Verdana" size="2">8</font></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.010 </font></span></td> 	</tr> 	<tr> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Suma</font></span></td> 		<td><span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2"> 		0.417</font></span></td> 	</tr> </table>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Se tendrá que: </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Varianza mayor =  0.184 y el cociente es 0.184 / 0.417 = 0.441, valor superior al asociado a 8  unidades (0.391), por lo que se descarta esta unidad, quedando 7 en evaluación. </font></span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">La nueva suma de  varianzas es 0.233 y el nuevo cociente es 0.101 / 0.233 = 0.433, superior al  asociado para 7 unidades (0.431), procediéndose a descartar esta unidad. </font> </span></p>     <p style="text-align: justify; text-autospace: none"> <span style="font-family: Verdana; color: black"><font size="2">Pero con las 6  unidades que permanecen, los valores son de 0.132 y 0.235, inferior este último  al asociado para 6 unidades (0.480), indicando que no se puede descartar esta  unidad y se da por finalizada la prueba. </font></span></p>     <p align="justify"><span style="font-family: Verdana; color: black"> <font size="2">Es decir, existen dos unidades, las identificadas como 2 y 5, con  varianzas significativamente superiores al resto, indicando poca repetibilidad y  poca confiabilidad en sus datos.</font></span></p>     <p style="text-align: justify; line-height: 12.05pt; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <b><span style="font-size: 9.5pt; font-family: Verdana; color: black"> Referencias</span></b></p>     <!-- ref --><p style="text-align: justify; line-height: 12.05pt; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span style="font-size: 9.5pt; font-family: Verdana; color: black">1. COVENIN.2972-2.  1997. Exactitud (Veracidad y Precisión) de Métodos de Medición y Resultados.  Parte 2: Método Bási­co para la Determinación de Repetibilidad y  Reproducibilidad de un Método Estándar de Medición.</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=605960&pid=S0798-0264201700020000200001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify; line-height: 12.05pt; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span lang="EN-US" style="font-size: 9.5pt; font-family: Verdana; color: black"> 2. Mendenhall, W. 1975. Introduction to Probability and Statistics. </span> <span style="font-size: 9.5pt; font-family: Verdana; color: black">Cuarta  edición. Duxbury Press. 460 pp</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=605961&pid=S0798-0264201700020000200002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify; line-height: 12.05pt; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span style="font-size: 9.5pt; font-family: Verdana; color: black">3. Miller, N.  J. y Miller J. C. 2002. Estadística y Quimiometría para Química Analítica.  Cuarta edición. Prentice Hall. 296 pp</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=605962&pid=S0798-0264201700020000200003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify; line-height: 12.05pt; text-autospace: none; margin-bottom: 8.0pt"> <span style="font-size: 9.5pt; font-family: Verdana; color: black">4. Portuondo,  Y. y J. Portuondo. 2010. La Repetibilidad Y Reproducibilidad en el Aseguramiento  de la Calidad de los Procesos de Medición. Tecnología Química. Vol. XXX, No. 2,  117 – 121.</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=605963&pid=S0798-0264201700020000200004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"> <span style="font-size: 9.5pt; font-family: Verdana; color: black">5. Sokal, R.  R. y F. J. Rohlf. 1981. Biometría: los Principios y la Práctica de Estadísticas  en la Investigación Biológica. Segunda edición. WH Freeman and Co. 400 pp.</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=605964&pid=S0798-0264201700020000200005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="">
<collab>COVENIN</collab>
<source><![CDATA[Exactitud (Veracidad y Precisión) de Métodos de Medición y Resultados. Parte 2: Método Bási­co para la Determinación de Repetibilidad y Reproducibilidad de un Método Estándar de Medición]]></source>
<year>1997</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mendenhall]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introduction to Probability and Statistics]]></source>
<year>1975</year>
<edition>Cuarta</edition>
<page-range>460</page-range><publisher-name><![CDATA[Duxbury Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Miller]]></surname>
<given-names><![CDATA[N. J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Miller]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estadística y Quimiometría para Química Analítica]]></source>
<year>2002</year>
<edition>Cuarta</edition>
<page-range>296</page-range><publisher-name><![CDATA[Prentice Hall]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Portuondo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Portuondo]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La Repetibilidad Y Reproducibilidad en el Aseguramiento de la Calidad de los Procesos de Medición]]></article-title>
<source><![CDATA[Tecnología Química]]></source>
<year>2010</year>
<volume>XXX</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>117 - 121</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sokal]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rohlf]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Biometría: los Principios y la Práctica de Estadísticas en la Investigación Biológica]]></source>
<year>1981</year>
<edition>Segunda</edition>
<page-range>400</page-range><publisher-name><![CDATA[WH Freeman and Co]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
