<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0798-0469</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista de la Facultad de Medicina]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[RFM]]></abbrev-journal-title>
<issn>0798-0469</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Central de Venezuela. Facultad de Medicina. Comisión de Publicaciones de la Facultad de Medicina]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0798-04692005000100014</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Evaluación neuropsicológica de trabajadores expuestos a solventes orgánicos en una empresa de transporte público]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Caraballo S]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Blanco G]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad Central de Venezuela Facultad de Medicina Escuela de Salud Pública]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidad Central de Venezuela Facultad de Medicina Escuela de Salud Pública]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2005</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2005</year>
</pub-date>
<volume>28</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>79</fpage>
<lpage>88</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0798-04692005000100014&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0798-04692005000100014&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0798-04692005000100014&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se realizó un estudio de corte transversal, con el propósito de determinar los efectos neuropsicológicos derivados del uso ocupacional de solventes orgánicos, en una población del trabajadores del área de Mantenimiento de una empresa de transporte público de Caracas, Venezuela. El universo estuvo constituido por 38 trabajadores, 19 expuestos y 19 no expuestos. A ambos grupos se les aplicó una batería de pruebas constituidas por el Tiempo de Reacción Simple, Comparación de Patrones, Tiempo de Reacción Discriminativo, el Cuestionario de Síntomas Subjetivos de Hanninen y Lindstrôm, Cuestionario de Síntomas Psicológicos Neurológicos (PNF), Prueba de Retención Visual de Arthur Benton, Entrevista Clínico Psicológica e Historia General de Salud. Las pruebas aplicadas fueron analizadas a través del programa informático PSICOTOX, que permite una aproximación al psicodiagnóstico en trabajadores expuestos a sustancias neurotóxicas. Los resultados indican diferencias significativas en la función de memoria reciente y la entrevista clínico psicológica. No se encontraron diferencias significativas en el resto de las pruebas aplicadas. El programa automatizado PSICOTOX clasificó dos casos con trastornos de etiología profesional.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[A transversal study was conducted with purposes of determine the derived neuropsycological effects of the occupational uses of organic solvents, in a group of maintenance workers of a public transport company in Caracas, Venezuela. The universe was constituted by 38 workers, 19 of whom were exposed to the solvents and 19 not exposed. Both groups underwent the following tests: Simple reaction time, pattern comparation, discriminative reaction time, questionnaire of subjective symptoms of Hanninen and Lindstrôm, questionnaire of neurological psychological symptoms (PNF), visual retention test of Arthur Benton, clinical psychological interview and general clinical history. Applied tests were analyzed thru PSICOTOX computer program, which allows an approximation to psychodiagnosis in neurotoxic substances exposed workers. The results show significative differences in recent memory function and clinical psychological interview. There were no significative differences in the other applied tests. The PSICOTOX software classified two subjects with professional etiology diseases.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Neurotoxicidad]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Solventes orgánicos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Pruebas neuroconductuales]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[PSICOTOX]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Neurotoxicity]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[organic solvents]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[neuroconductual tests]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[PSICOTOX]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[   <B>    <P ALIGN="center"><font face="Verdana" size="3">EVALUACI&Oacute;N NEUROPSICOL&Oacute;GICA DE TRABAJADORES EXPUESTOS A SOLVENTES ORG&Aacute;NICOS EN UNA EMPRESA DE TRANSPORTE P&Uacute;BLICO</font></P> </B>    <P ALIGN="center"><font face="Verdana" size="2">M Caraballo S<sup>1</sup> y G Blanco G<sup>2</sup>.</font></P>     <P ALIGN="center"><font face="Verdana" size="2"><sup>1</sup> Psic&oacute;loga. Especialista en Salud Ocupacional.</font></P>     <P ALIGN="center"><font face="Verdana" size="2"><sup>2</sup> Profesora Agregado. Mag&iacute;ster en Psicolog&iacute;a. Escuela de Salud P&uacute;blica. Facultad de Medicina. Universidad Central de Venezuela.</font></P>     <P ALIGN="center"><font face="Verdana" size="2">E-mail: giblanco@cantv.net</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>RESUMEN: </FONT> </B><FONT face="Verdana" size=2>Se realiz&oacute; un estudio de corte transversal, con el prop&oacute;sito de determinar los efectos neuropsicol&oacute;gicos derivados del uso ocupacional de solventes org&aacute;nicos, en una poblaci&oacute;n del trabajadores del &aacute;rea de Mantenimiento de una empresa de transporte p&uacute;blico de Caracas, Venezuela. El universo estuvo constituido por 38 trabajadores, 19 expuestos y 19 no expuestos. A ambos grupos se les aplic&oacute; una bater&iacute;a de pruebas constituidas por el Tiempo de Reacci&oacute;n Simple, Comparaci&oacute;n de Patrones, Tiempo de Reacci&oacute;n Discriminativo, el Cuestionario de S&iacute;ntomas Subjetivos de Hanninen y Lindstr&ocirc;m, Cuestionario de S&iacute;ntomas Psicol&oacute;gicos Neurol&oacute;gicos (PNF), Prueba de Retenci&oacute;n Visual de Arthur Benton, Entrevista Cl&iacute;nico Psicol&oacute;gica e Historia General de Salud. Las pruebas aplicadas fueron analizadas a trav&eacute;s del programa inform&aacute;tico PSICOTOX, que permite una aproximaci&oacute;n al psicodiagn&oacute;stico en trabajadores expuestos a sustancias neurot&oacute;xicas. Los resultados indican diferencias significativas en la funci&oacute;n de memoria reciente y la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica. No se encontraron diferencias significativas en el resto de las pruebas aplicadas. El programa automatizado PSICOTOX clasific&oacute; dos casos con trastornos de etiolog&iacute;a profesional.</FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Palabras Clave:</FONT></B> <FONT face="Verdana" size=2> Neurotoxicidad, Solventes org&aacute;nicos, Pruebas neuroconductuales, PSICOTOX.</FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>ABSTRACT: </FONT> </B><FONT face="Verdana" size=2>A transversal study was conducted with purposes of determine the derived neuropsycological effects of the occupational uses of organic solvents, in a group of maintenance workers of a public transport company in Caracas, Venezuela. The universe was constituted by 38 workers, 19 of whom were exposed to the solvents and 19 not exposed. Both groups underwent the following tests: Simple reaction time, pattern comparation, discriminative reaction time, questionnaire of subjective symptoms of Hanninen and Lindstr&ocirc;m, questionnaire of neurological psychological symptoms (PNF), visual retention test of Arthur Benton, clinical psychological interview and general clinical history. Applied tests were analyzed thru PSICOTOX computer program, which allows an approximation to psychodiagnosis in neurotoxic substances exposed workers. The results show significative differences in recent memory function and clinical psychological interview. There were no significative differences in the other applied tests. The PSICOTOX software classified two subjects with professional etiology diseases.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Key Words: Neurotoxicity, organic solvents, neuroconductual tests, PSICOTOX.</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Fecha de Recepci&oacute;n: 11/01/05&nbsp;&nbsp;&nbsp; Fecha de Aprobaci&oacute;n: 18/04/05 </FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>INTRODUCCI&Oacute;N</FONT></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Los trabajadores constituyen un grupo muy importante de la poblaci&oacute;n y su salud es esencial para el mantenimiento de una sociedad econ&oacute;micamente productiva. Hoy en d&iacute;a no cabe duda que la organizaci&oacute;n y el ambiente de trabajo, as&iacute; como el resto de las condiciones laborales, repercuten en la salud y satisfacci&oacute;n laboral.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>La vinculaci&oacute;n de las enfermedades ocupacionales con la exposici&oacute;n a factores de riesgo es un hecho que obliga al estudio de los mismos, a fin de dise&ntilde;ar los medios de control que permitan reducir sus consecuencias nocivas, en t&eacute;rminos de la p&eacute;rdida de productividad, as&iacute; como del impacto social y econ&oacute;mico que acarrean para el individuo.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>La amplia gama de agentes potencialmente nocivos, incluye a los productos qu&iacute;micos, pero investigar sobre los efectos de la exposici&oacute;n a estas sustancias, es en la actualidad una tarea compleja, pues anualmente son introducidos en el medio industrial gran cantidad de compuestos, los cuales pueden tener m&uacute;ltiples efectos a la salud.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Dentro de la vasta cantidad de productos qu&iacute;micos, los solventes org&aacute;nicos ocupan un papel relevante como compuestos de m&uacute;ltiples sustancias utilizadas a nivel dom&eacute;stico e industrial. En el hogar se emplean como agentes para limpieza o aseo, diluyentes de pinturas y quitamanchas; en la oficina, como limpiadores de los tipos de las m&aacute;quinas de escribir y de las superficies de los escritorios y, como removedores de cera, en lavander&iacute;as comerciales; como l&iacute;quidos para limpiezas a seco; la gasolina, pinturas, l&iacute;quidos correctores mecanogr&aacute;ficos, removedores de esmaltes para u&ntilde;as y alcohol et&iacute;lico, entre otros, constituyen ejemplos de solventes que se utilizan en la vida diaria.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>A nivel industrial se usan como intermediarios en la manufactura de otros productos qu&iacute;micos, en los laboratorios como reactivos qu&iacute;micos y agentes deshidratantes, limpiadores y como l&iacute;quidos para extracci&oacute;n; pero con preponderancia los trabajadores los utilizan como limpiadores y desgrasadores, de manera que la exposici&oacute;n ocupacional es frecuente, dada las m&uacute;ltiples actividades en las que son requeridos.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Como resultado de la exposici&oacute;n ocupacional, pueden producirse diversos efectos que van en perjuicio de la calidad de vida de la poblaci&oacute;n trabajadora. En este sentido, los solventes org&aacute;nicos han sido relacionados con una serie de trastornos sist&eacute;micos, tales como dermatitis, des&oacute;rdenes cardiovasculares, linfosarcomas y fetopat&iacute;as diversas(1).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Las investigaciones realizadas en los &uacute;ltimos a&ntilde;os se han concentrado en sus efectos neurot&oacute;xicos, debido a la afinidad de estas sustancias con el tejido nervioso. Como resultado pueden producir diversos efectos en el sistema nervioso central y perif&eacute;rico, los cuales se traducen en alteraciones neuropsicol&oacute;gicas, afectivas y de la personalidad.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En virtud de ello, se hace necesario evaluar sus potenciales consecuencias nocivas de forma temprana, a trav&eacute;s de la b&uacute;squeda de indicadores que permitan la detecci&oacute;n oportuna, antes de que el deterioro en el organismo sea irreversible.</FONT> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Dentro de esta tendencia, el presente trabajo se inscribe en una l&iacute;nea de investigaci&oacute;n desarrollada en el Post-grado de Salud Ocupacional de la Facultad de Medicina de la Universidad Central de Venezuela, relacionada con la evaluaci&oacute;n y detecci&oacute;n de efectos y/o s&iacute;ntomas neuro-psicol&oacute;gicos tempranos, de trabajadores expuestos a sustancias neurot&oacute;xicas en general; con la finalidad de prevenir alteraciones a la salud de los trabajadores o en los que se sospeche su exposici&oacute;n.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>El prop&oacute;sito del mismo, es determinar los efectos neuropsicol&oacute;gicos derivados del uso ocupacional de solventes org&aacute;nicos en las labores de mantenimiento dentro de una empresa de servicio de transporte en la ciudad de Caracas. Esta empresa destina buena parte de sus recursos a mantener operativa su flota de transporte, a fin de brindar un servicio de calidad, valor fundamental dentro del cual se enmarca la misi&oacute;n de esta organizaci&oacute;n y en los procesos de mantenimiento de las instalaciones y equipos, el empleo de este tipo de sustancias es imprescindible.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Cabe esperar que los resultados obtenidos, aporten elementos de juicio para optimizar las acciones tendentes a la promoci&oacute;n y fomento a la salud, minimizando las potenciales consecuencias negativas y promoviendo mejoras sustanciales en las condiciones ambientales en las cuales el personal ejecuta diariamente sus labores.</FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>MATERIALES Y M&Eacute;TODO</FONT></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">La investigaci&oacute;n que se realiz&oacute; es un estudio de corte transversal, comparativo, ya que se contrast&oacute; un grupo de trabajadores expuestos ocupacionalmente a solventes org&aacute;nicos, durante un a&ntilde;o o m&aacute;s, contra un grupo no expuesto a solventes. Se considera un estudio expost-facto y de campo(2). Se trata de un estudio correlacional en virtud de que se pretende evaluar la relaci&oacute;n que existe entre la variable independiente (Exposici&oacute;n Ocupacional Cr&oacute;nica a Solventes Org&aacute;nicos) y la variable dependiente (Efectos Neuropsicol&oacute;gicos)(3).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Poblaci&oacute;n</FONT></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>La poblaci&oacute;n estudiada est&aacute; formada por todos los trabajadores del sexo masculino, alfabetos, que laboran en el turno diurno en la Empresa de transporte p&uacute;blico estudiada, muestreados intencionalmente, de acuerdo a los siguientes criterios:</FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Criterios de Inclusi&oacute;n:</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Grupo 1:</FONT></B> <FONT face="Verdana" size=2> Diecinueve (19) trabajadores expuestos ocupacionalmente a solventes org&aacute;nicos durante un a&ntilde;o o m&aacute;s. Nueve (9) pertenecientes al Servicio de Motores, ocho (8) trabajadores adscritos al Servicio de Neum&aacute;tica y dos (2), al Servicio de Equipos Diversos. Estas &aacute;reas de trabajo fueron seleccionadas intencionalmente, ya que por informaci&oacute;n del personal del &aacute;rea de Seguridad e Higiene Industrial de la Empresa, es en estos Servicios donde mayoritariamente se utilizan solventes org&aacute;nicos; contando previamente con una evaluaci&oacute;n cualitativa en estos ambientes de trabajo.</FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Grupo 2:</FONT></B> <FONT face="Verdana" size=2> Diecinueve (19) trabajadores no expuestos ocupacionalmente a solventes org&aacute;nicos, los cuales fueron seleccionados de manera voluntaria entre el grupo de trabajadores que acud&iacute;an a su evaluaci&oacute;n medica preventiva anual, en el Servicio M&eacute;dico de esta Empresa.</FONT></P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Criterios de Exclusi&oacute;n:</FONT></B> <FONT face="Verdana" size=2> Se excluy&oacute; un (1) trabajador con antecedentes psiqui&aacute;tricos, previo a la evaluaci&oacute;n, bas&aacute;ndose en la informaci&oacute;n obtenida en su historia m&eacute;dica. Igualmente constituy&oacute; un criterio de exclusi&oacute;n, la ingesta de alcohol en los tres d&iacute;as previos a la participaci&oacute;n en la evaluaci&oacute;n. Bajo este criterio no fue necesario excluir ning&uacute;n trabajador.</FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Instrumentos</FONT></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Con el fin de recabar la informaci&oacute;n necesaria para la investigaci&oacute;n, se utilizaron los siguientes instrumentos:</FONT></P>      <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>1. Cuestionario de Tiempo de Exposici&oacute;n: Se elabor&oacute; un cuestionario semi-estructurado, para identificar el grupo de trabajadores expuestos a solventes org&aacute;nicos y, determinar frecuencia y tiempo de exposici&oacute;n. Consta de 7 preguntas cerradas y 4 preguntas abiertas</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>2. Lista de Verificaci&oacute;n de Controles de Exposici&oacute;n a Solventes Org&aacute;nicos: Consiste en un cuestionario estructurado, de 16 preguntas que requieren respuestas dicot&oacute;micas (Si-No), en el que se eval&uacute;an diversas condiciones del ambiente laboral.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>3. Prueba de Retenci&oacute;n Visual de Arthur L Benton: Instrumento desarrollado por Arthur L Benton en el a&ntilde;o 1954, revisado en la Habana-Cuba 1987.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">4. Cuestionario de S&iacute;ntomas Subjetivos de Hanninen y K Lindstrom, en 1979 (Almirall y col versi&oacute;n 2, 1987)(4):</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Cuestionario de S&iacute;ntomas Psicol&oacute;gicos Neurol&oacute;gicos (PNF): Desarrollado por H Scheineider y colaboradores en el a&ntilde;o 1975(4).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">5. Comparaci&oacute;n de Patrones: Prueba que forma parte de la Bater&iacute;a de Diagn&oacute;stico Automatizado Neuropsicol&oacute;gico (DIANA)(5).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">6. Tiempo de Reacci&oacute;n Simple: Prueba de la Bater&iacute;a de Diagn&oacute;stico Automatizado Neuropsicol&oacute;gico (DIANA)(5).</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">7. Tiempo de Reacci&oacute;n Discriminativo: Prueba de la Bater&iacute;a de Diagn&oacute;stico Automatizado Neuropsicol&oacute;gico (DIANA)(5).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">8. Entrevista Cl&iacute;nico Psicol&oacute;gica, dise&ntilde;ada para estos fines, Almirall(6).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>9. Historia General de Salud: Determina el estado de salud del sujeto, a trav&eacute;s de una exploraci&oacute;n de sus antecedentes personales y familiares, exploraci&oacute;n f&iacute;sica y evaluaci&oacute;n instrumental de algunas funciones.</FONT> </P>      <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>La informaci&oacute;n obtenida a trav&eacute;s de este conjunto de pruebas es analizada mediante el algoritmo computacional PSICOTOX, que contribuye al psicodiagn&oacute;stico, en particular a la toma de decisiones sobre la posible clasificaci&oacute;n de disfunciones y alteraciones de la salud que presenta uno o un grupo de trabajadores, de comprobada exposici&oacute;n a sustancias neurot&oacute;xicas.</FONT> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>RESULTADOS</FONT> </P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En lo que concierne a los aspectos higi&eacute;nicos y de seguridad, en las &aacute;reas evaluadas se pudo determinar el uso ocupacional de productos solventes, contentivos de derivados alif&aacute;ticos del petr&oacute;leo, cloruro de metilo, tolueno, metietilcetona, metilisobutil cetona y acetona. El tiempo de exposici&oacute;n para todos los sujetos evaluados es de un a&ntilde;o como m&iacute;nimo.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>A trav&eacute;s de la lista de verificaci&oacute;n de controles de exposici&oacute;n aplicada en las &aacute;reas de trabajo estudiadas, se determin&oacute; que no se cuenta con un manual de normas y procedimientos para operar con solventes org&aacute;nicos; tampoco existe en los archivos y accesible a los trabajadores las hojas de datos de seguridad de los materiales (HDSM). La informaci&oacute;n escrita a la que tienen acceso los trabajadores, es la descrita en las etiquetas de los productos utilizados.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>No se cuenta con evaluaciones cuantitativas o cualitativas previas, para determinar los niveles de exposici&oacute;n a solventes org&aacute;nicos. En casos de emergencias por fugas o derrames de solventes, tampoco existe un procedimiento predeterminado que permita manejar eficazmente tales eventos.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En cuanto a las condiciones de los sistemas de ventilaci&oacute;n, estos se encuentran inoperativos; sin contar con sistemas de ventilaci&oacute;n localizada. La Empresa dota a sus trabajadores de equipos de protecci&oacute;n personal, los cuales son cambiados peri&oacute;dicamente antes de evitar su deterioro.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>La capacitaci&oacute;n a los trabajadores respecto al riesgo y uso de equipos de protecci&oacute;n personal no se realiza peri&oacute;dicamente y existen discrepancias entre los reportes de los tres supervisores de las &aacute;reas evaluadas, ya que dos de ellos refieren que no se cumple con un programa instruccional para informar a los trabajadores sobre las consecuencias potenciales de la exposici&oacute;n y el correcto uso de los implementos de seguridad.</FONT> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En relaci&oacute;n a los resultados obtenidos con el programa PSICOTOX, se encontr&oacute; que en el grupo expuesto, 2 trabajadores fueron clasificados con trastornos de etiolog&iacute;a profesional, 3 con trastornos de etiolog&iacute;a no profesional, 11 casos son clasificados dudosos y 3 normales.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En el grupo no expuesto, 2 casos fueron clasificados como de etiolog&iacute;a no profesional, 9 casos son clasificados dudosos y 8 normales. No se clasificaron casos de etiolog&iacute;a profesional.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>La estimaci&oacute;n por Chi-cuadrado, para comparar los grupos expuestos y no expuestos no evidencia diferencias significativas, ya que el Chi-cuadrado obtenido est&aacute; por debajo del Chi-cuadrado cr&iacute;tico, para una p&lt;0,05, con 3 grados de libertad.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En un an&aacute;lisis de Chi-cuadrado efectuado por clases, donde se dividi&oacute; el grupo de trabajadores expuestos y no expuestos en dos categor&iacute;as:</FONT> </P>      <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>C1: donde se presume etiolog&iacute;a laboral; en esta categor&iacute;a se incluyen los dudosos y aquellos clasificados por el PSICOTOX como de etiolog&iacute;a profesional.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>C2: donde se presume etiolog&iacute;a no laboral; en esta categor&iacute;a se incluyen los sujetos clasificados normales y de etiolog&iacute;a no profesional; Tampoco se observaron diferencias significativas, para dos grados de libertad y una p&lt;0,05.</FONT> </P>      <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En las <B><a href="#Tabla 1">tablas 1</a> y <a href="#Tabla 2"> 2</a></B> se presentan las distribuciones de frecuencia en los grupos expuestos y no expuestos, para las pruebas comparaci&oacute;n de patrones (CPA), tiempo de reacci&oacute;n simple (TRS), tiempo de reacci&oacute;n discriminativo (TRD), cuestionario de s&iacute;ntomas subjetivos (CSS), cuestionario de s&iacute;ntomas psicol&oacute;gicos neurol&oacute;gicos (PNF), prueba de retenci&oacute;n visual de Arthur Benton (Benton); historia general de salud (HGS) y entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica (ECP); aplicadas a la poblaci&oacute;n de estudio.</FONT> </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=399> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=3 width="383">     <P align="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 1">Tabla 1</a></b></FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P align="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">Clasificaci&oacute;n del grupo expuesto en PSICOTOX</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="283" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Clasificaci&oacute;n</FONT>        </B></TD> <TD WIDTH="31" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>f</FONT></B></TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>%</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="283" VALIGN="TOP" HEIGHT=68>     <P> <FONT face="Verdana" size=2>(1) Normales</FONT></P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2>(2) Dudosos</FONT></P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2>(3) Trastornos de Etiolog&iacute;a no Profesional</FONT></P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2>(4) Trastornos de Etiolog&iacute;a Profesional</FONT></P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2><b>Total</b></FONT></TD> <TD WIDTH="31" VALIGN="TOP" HEIGHT=68>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>11</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" HEIGHT=68>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15,79 </FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>57,89 </FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">15,79</font></P>     <P ALIGN="CENTER"> <font face="Verdana" size="2"> 10,53</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>100</FONT></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>  <FONT FACE="Arial" SIZE=2>     <P ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;</P></FONT>     ]]></body>
<body><![CDATA[<div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=399> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=3 width="381" align="center">     <P> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 2">Tabla 2</a></b></FONT></P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">Clasificaci&oacute;n del grupo no expuesto en PSICOTOX</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="285" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Clasificaci&oacute;n</FONT></B></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>f</FONT></B></TD> <TD WIDTH="42" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>%</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="285" VALIGN="TOP">     <P> <FONT face="Verdana" size=2>(1) Normales</FONT>  </P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2>(2) Dudosos</FONT></P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2>(3) Trastornos de Etiolog&iacute;a no Profesional</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P> <FONT face="Verdana" size=2>(4) Trastornos de Etiolog&iacute;a profesional</FONT></P>     <P> <FONT face="Verdana" size=2><b>Total</b></FONT></TD> <TD WIDTH="32" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>8</FONT>  </P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>9</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2</FONT>  </P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></TD> <TD WIDTH="42" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>42,10 </FONT> </P> <FONT SIZE=2>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">47,37</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">10,53</font>       </P> </FONT>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>0,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>100</FONT></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>  <FONT FACE="Arial" SIZE=2></FONT>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En estas <B><a href="#Tabla 1">tablas 1</a> y <a href="#Tabla 2"> 2</a></B>, tambi&eacute;n se puede observar que en las pruebas CPA, TRS y TRD, el grupo expuesto obtuvo como promedio un coeficiente de variabilidad mayor que el grupo no expuesto. En la prueba CSS, el grupo expuesto obtuvo un promedio mayor que el grupo no expuesto. En la prueba PNF se determinaron tres casos con alteraciones moderadas, obteni&eacute;ndose un promedio mayor que en el grupo no expuesto, donde ninguno de los sujetos evaluados present&oacute; alteraciones.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>En la prueba HGS, todos los sujetos evaluados obtuvieron resultados dentro de los l&iacute;mites normales, con un puntaje de 1.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>A fin de determinar la contribuci&oacute;n de cada factor que componen el programa PSICOTOX, a la clasificaci&oacute;n diagn&oacute;stica, se aplic&oacute; una t&eacute;cnica de an&aacute;lisis multivariado, el an&aacute;lisis factorial, para las pruebas comparaci&oacute;n de patrones (CPA), tiempo de reacci&oacute;n simple (TRS), tiempo de reacci&oacute;n discriminativo (TRD), cuestionario de s&iacute;ntomas subjetivos (CSS), prueba de diagn&oacute;stico neuropsicol&oacute;gico PNF (PNF), prueba de retenci&oacute;n visual de Arthur Benton (Benton) y entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica (ECP).</FONT>  </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>Los resultados de la evaluaci&oacute;n derivados de la historia general de salud (HGS), fueron excluidos de los an&aacute;lisis porque todos los sujetos evaluados, tanto en el grupo expuesto como en el no expuesto, estuvieron dentro de los l&iacute;mites normales y desde el punto de vista estad&iacute;stico, no contribuyen a determinar una discriminaci&oacute;n, en funci&oacute;n del algoritmo PSICOTOX.</FONT>  </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>En la <B><a href="#Tabla 3">tabla 3</a></B> se pueden observar que para una p &lt;0,05 resultan significativas las pruebas TRS, Benton y ECP. El resto de las pruebas no fueron estad&iacute;sticamente significativas.</FONT> </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=440> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=5 width="406">     <P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 3">Tabla 3</a></b></FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">Comparaci&oacute;n por estad&iacute;stico chi cuadrado entre los grupos expuestos y no expuestos, clasificados seg&uacute;n el PSICOTOX</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="84" VALIGN="TOP" HEIGHT=41> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Grupo</FONT></B></TD> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=41> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Normal</FONT></B></TD> <TD WIDTH="65" VALIGN="TOP" HEIGHT=41> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Dudosos</FONT></B></TD> <TD WIDTH="87" VALIGN="TOP" HEIGHT=41> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Etiolog&iacute;a no Profesional</FONT></B></TD> <TD WIDTH="86" VALIGN="TOP" HEIGHT=41> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Etiolog&iacute;a Profesional</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="84" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Expuesto</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>No Expuesto</FONT></TD> <TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>8</FONT></TD> <TD WIDTH="65" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>11</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>9</FONT></TD> <TD WIDTH="87" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2</FONT></TD> <TD WIDTH="86" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0</FONT></TD> </TR> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=5 HEIGHT=41 width="406"> <I>     <P style="margin-bottom: -10"><FONT face="Verdana" size=2> X<sup>2</sup> obtenido: 2,004&nbsp;&nbsp;&nbsp; GL:3</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>X<sup>2</sup> cr&iacute;tico: 7,815</FONT></I></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>      <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>En otras palabras, las pruebas que contribuyeron a la clasificaci&oacute;n diagn&oacute;stica para el PSICOTOX fueron el tiempo de reacci&oacute;n simple, la prueba de retenci&oacute;n visual de Arthur Benton y la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica.</FONT> </P>  <FONT FACE="Arial" SIZE=2></FONT>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>A fin de profundizar en el comportamiento de las pruebas en el grupo expuesto, se efectu&oacute; un an&aacute;lisis de varianza factorial, s&oacute;lo para este grupo.</FONT> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>En la <B><a href="#Tabla 4">tabla 4</a></B> se puede observar que las pruebas de Benton y entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica (ECP), fueron estad&iacute;sticamente significativas para una p&lt;0,05. El tiempo de reacci&oacute;n simple (TRS), cuando fue analizado factorialmente s&oacute;lo para el grupo expuesto, no tuvo significancia estad&iacute;stica.</FONT>  <FONT face="Verdana" size=2>El resto de las pruebas tampoco resultaron significativas.</FONT>  </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=350> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=3>     <P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 4">Tabla 4</a></b></FONT></P>     <P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">Resultados del chi-cuadrado  por reagrupamiento en clases en los grupos expuestos y no expuestos</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="48%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Grupo</FONT></B></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>C1</FONT></B></TD> <TD WIDTH="26%" VALIGN="TOP" HEIGHT=21> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>C2</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="48%" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Expuesto</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>No Expuesto</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>13</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>9</FONT></TD> <TD WIDTH="26%" VALIGN="TOP" HEIGHT=41>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>6</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>10</FONT></TD> </TR> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=3 HEIGHT=41> <I>     <P style="margin-bottom: -10"><FONT face="Verdana" size=2> X2 obtenido: 1,29&nbsp;&nbsp; GL: 2</FONT>      </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> X2 cr&iacute;tico: 5,99</FONT></I></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>  <FONT FACE="Arial" SIZE=2></FONT>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>Atendiendo a los resultados obtenidos en el an&aacute;lisis de varianza factorial, se decidi&oacute; contrastar los grupos expuestos y no expuestos en las pruebas Tiempo de Reacci&oacute;n Simple(TRS), Prueba de Arthur Benton y la Entrevista Cl&iacute;nico Psicol&oacute;gica (ECP). Se determin&oacute; el estad&iacute;stico t de student para el tiempo de reacci&oacute;n simple y prueba de Benton y U de Mann-Whitney, para la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica, debido a que &eacute;sta es una prueba no param&eacute;trica.</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>Los resultados de la prueba t de student para el tiempo de reacci&oacute;n simple, se pueden observar en la <B><a href="#Tabla 5">tabla 5</a></B>, donde se evidencia que la t obtenida es inferior a la t cr&iacute;tica para una p&lt;0,05 y 18 grados de libertad, lo cual significa que no hay diferencias estad&iacute;sticamente significativas para los grupos expuestos y no expuestos en esta variable.</FONT> </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=515> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=9>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 5">Tabla 5</a></b></FONT></P>     <P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">Distribuci&oacute;n de frecuencia en el grupo expuesto</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Estad&iacute;stico</FONT></B></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>CPA</FONT></B></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>TRS</FONT></B></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>TRD</FONT></B></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>CSS</FONT></B></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>PNF</FONT></B></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>BENTON</FONT></B></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>HGS</FONT></B></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP"> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>ECP</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>N</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Media</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Desviaci&oacute;n</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Varianza</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>M&iacute;nimo</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>M&aacute;ximo</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>24,894</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>9,2490</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>85,543</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>12,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>47,00</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>25,8947</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,7047</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>32,5439</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>16,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>38,00</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>24,000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,5338</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>20,555</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>32,00</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>68,526</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>8,3823</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>70,263</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>57,00</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>86,00</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,1579</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,3746</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,1404</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,00</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,8947</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,3289</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,7661</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>7,00</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,0000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,0000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,00</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,73</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,14</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,31</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,00</FONT></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>  <FONT FACE="Arial" SIZE=2> </FONT>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>En lo que concierne a la prueba de Benton, en la <B><a href="#Tabla 6">tabla 6</a></B> se observa que la t obtenida es superior a la t cr&iacute;tica para una p&lt;0,05 y 18 grados de libertad lo cual indica que existen diferencias estad&iacute;sticamente significativas entre el grupo expuesto y no expuesto para esta prueba. </FONT> </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=510> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=9>     <P align="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 6">Tabla 6</a></b></FONT></P>     <P align="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">Distribuci&oacute;n de frecuencia en el grupo no expuesto</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP"> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Estad&iacute;stico</FONT></B></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>CPA</FONT></B></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>TRS</FONT></B></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>TRD</FONT></B></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>CSS</FONT></B></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>PNF</FONT></B></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>BENTON</FONT></B></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>HGS</FONT></B></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>ECP</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>N </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Media </FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Desviaci&oacute;n </FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Varianza </FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>M&iacute;nimo </FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>M&aacute;ximo </FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15,894</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3,6499</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>13,321</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>10,00</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>24,00</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>20,7895</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>8,8039</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>77,5088</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>10,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>47,00</FONT></TD> <TD WIDTH="13%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>22,578</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>7,7769</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>60,479</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>16,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>43,00</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>63,789</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,8365</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34,064</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>56,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>76,00</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,0000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,0000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,0000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,00</FONT></TD> <TD WIDTH="11%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,7895</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,8550</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,7310</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,00</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>7,00</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,0000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,0000</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,00</FONT></TD> <TD WIDTH="9%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>19</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,10</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,458</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,210</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,00</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3,00</FONT></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>  <FONT FACE="Arial" SIZE=2></FONT>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>La evaluaci&oacute;n cl&iacute;nico psicol&oacute;gica fue analizada a trav&eacute;s del estad&iacute;stico U de Mann Whitney, el cual permite cuando se ha logrado una medida ordinal, establecer si dos grupos independientes han sido tomados de la misma poblaci&oacute;n. </FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>En la <B><a href="#Tabla 7">tabla 7</a></B> se pueden observar los resultados para esta prueba; al estad&iacute;stico Z obtenido de -2,099, corresponde una probabilidad &lt;0,0183, que es muy inferior a la p&lt;0,05. Esto significa que las diferencias entre los grupos expuesto y no expuesto para la evaluaci&oacute;n cl&iacute;nico psicol&oacute;gica, son muy significativas.</FONT> </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=500 height="742"> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=8 width="479" height="47">     <P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 7">Tabla 7</a></b></FONT></P>     <P ALIGN="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">An&aacute;lisis de varianza factorial en pruebas del PSICOTOX</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Prueba</FONT></B></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Fuente</FONT></B></TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>SC</FONT></B></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>df</FONT></B></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>CM</FONT></B></TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>F</FONT></B></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>p</FONT></B></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="24"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Sig.</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="86"> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"> </B><FONT face="Verdana" size=2>CPA</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT><FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT><FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT><FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT><FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT><FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>434,283</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2114,795</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2549,079</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>144,761</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>62,200</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2,327</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="86">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,092 </FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="86"> <FONT face="Verdana" size=2>TRS</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>630,221</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1794,832</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2425,053</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>210,074</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>52,789</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3,979</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,016 </FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="86"> <FONT face="Verdana" size=2>S</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="85"> <FONT face="Verdana" size=2>TRD</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="85">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="85">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>219,189</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1258,627</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1477,816</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="85">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="85">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>73,063</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37,018</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="85">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,974</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="85">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,136 </FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="85">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="86"> <FONT face="Verdana" size=2>CSS</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>162,007</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1929,045</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2091,053</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>54,002</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>56,737</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="86">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,952</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,427 </FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="86">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="89"> <FONT face="Verdana" size=2>PNF</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="89">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="89">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,163</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2,600</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2,763</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="89">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="89">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,439E-02</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="89">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,711</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="89">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,552 </FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="89">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="90"> <FONT face="Verdana" size=2>BENTON</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="90">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="90">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>26,224</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>29,486</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>55,711</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="90">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="90">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>8,741</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,867</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="90">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>10,079</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="90">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,000 </FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="90">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>S</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP" height="92"> <FONT face="Verdana" size=2>ECP</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP" height="92">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="63" VALIGN="TOP" height="92">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>26,529</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>14,550</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>41,079</FONT></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP" height="92">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>34</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37</FONT></TD> <TD WIDTH="68" VALIGN="TOP" height="92">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>8,843</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,428</FONT></TD> <TD WIDTH="45" VALIGN="TOP" height="92"> <FONT face="Verdana" size=2>20,664</FONT></TD> <TD WIDTH="40" VALIGN="TOP" height="92">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,000 </FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT></TD> <TD WIDTH="35" VALIGN="TOP" height="92">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>S</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="395" VALIGN="TOP" height="54" colspan="8"> <I>    <P style="margin-bottom: -10"><FONT face="Verdana" size=2>NS: No significativa</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>(S): Significativa para p&lt;0,05</FONT></P> </I></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>  <FONT FACE="Arial" SIZE=2> </FONT><I> </I>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En funci&oacute;n de la significancia de esta prueba, se procedi&oacute; a efectuar un an&aacute;lisis de las alteraciones mas com&uacute;nmente observadas durante la entrevista y se observ&oacute; que en el grupo expuesto dos trabajadores presentaron problemas de tipo laboral y otros cuatro, refirieron conflictos de pareja que en dos casos, se extienden a la esfera sexual. En el grupo no expuesto se observaron dificultades de pareja en dos casos, no encontr&aacute;ndose otro tipo de problemas, <B>(<a href="#Tabla 8">Tabla 8</a>)</B>.</FONT> </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=500> <TR><TD VALIGN="TOP" COLSPAN=8 HEIGHT=33 width="434">     <P align="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="Tabla 8">Tabla 8</a></b></FONT></P>     <P align="center"> <FONT face="Verdana" size=2><b><span style="text-transform: uppercase">An&aacute;lisis de varianza factorial en pruebas del PSICOTOX  grupo expuesto</span></b></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP"> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Prueba</FONT></B></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Fuente</FONT></B></TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>SC</FONT></B></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>df</FONT></B></TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>CM</FONT></B></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>F</FONT></B></TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>p</FONT></B></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP"> <B>    <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Sig.</FONT></B></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>CPA</FONT> </P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>219,896</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1319,894</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1539,789</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>73,299</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>87,993</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,833</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,496</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></P> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT> <FONT FACE="Arial" SIZE=1> </FONT>   </TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP"> <FONT face="Verdana" size=2>TRS</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>181,653</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>404,136</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>585,789</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>60,551</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>26,942</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" align="center">     <p align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>2,247</FONT></TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP" align="center">     <p align="center"><FONT face="Verdana" size=2>,125</FONT></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" align="center">     <p align="center"><font face="Verdana" size="2">NS</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP"> <FONT face="Verdana" size=2>TRD</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>124,167</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>245,833</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>370,000</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>41,389</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>16,389</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>2,525</FONT></TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>,097</FONT></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP"> <FONT face="Verdana" size=2>CSS</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>255,934</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1008,803</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1264,737</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,311</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>67,254</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" align="center">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,269</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>,321</FONT></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP"> <FONT face="Verdana" size=2>PNF</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,223</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2,303</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2,526</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>7,443E-02</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,154</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>,485</FONT></TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>,698</FONT></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>NS</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP"> <FONT face="Verdana" size=2>BENTON</FONT> </TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15,714</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>16,076</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>31,789</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,238</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,072</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>4,887</FONT></TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>,014</FONT></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>S</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="54" VALIGN="TOP"> <FONT face="Verdana" size=2>ECP</FONT></TD> <TD WIDTH="52" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Entre</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Intra</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Total</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="61" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>20,048</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3,636</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>23,684</FONT></TD> <TD WIDTH="38" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>18</FONT></P>   </TD> <TD WIDTH="71" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>6,683</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>,242</FONT></TD> <TD WIDTH="47" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>27,566</FONT></TD> <TD WIDTH="29" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>,000</FONT></TD> <TD WIDTH="27" VALIGN="TOP" align="center"> <FONT face="Verdana" size=2>S</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="379" VALIGN="TOP" colspan="8"> <I>    <P style="margin-bottom: -10" align="justify"><FONT face="Verdana" size=2>NS: No significativa</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>(S): Significativa para p&lt;0,05</FONT></P> </I>   </TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>  <B><FONT FACE="Arial" SIZE=2></FONT> </B> <B>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>DISCUSI&Oacute;N</FONT></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>El presente trabajo de investigaci&oacute;n, tuvo como objetivo<B> </B>determinar los efectos neuropsicol&oacute;gicos derivados de la exposici&oacute;n ocupacional cr&oacute;nica a solventes org&aacute;nicos, en una poblaci&oacute;n de trabajadores de una empresa de transporte p&uacute;blico.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Se determin&oacute; que los trabajadores utilizan los productos solventes en las rutinas de mantenimiento, para realizar labores de limpieza y desgrasado de diferentes componentes, mec&aacute;nicos y el&eacute;ctricos del material rodante. Estos contienen derivados alif&aacute;ticos del petr&oacute;leo e hidrocarburos halogenados como el percloroetileno, cloruro de metilo y cloruro de metileno, los cuales son reconocidos depresores del sistema nervioso central, pudiendo ocasionar en caso de sobre-exposici&oacute;n diferentes s&iacute;ntomas, aunque sus efectos toxicol&oacute;gicos var&iacute;an entre uno y otro compuesto, tal como lo se&ntilde;ala la Organizaci&oacute;n Panamericana de la Salud(7).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Adicionalmente como lo afirman S&aacute;nchez y Donkin y Williams(8,9), existen una serie de factores relacionados, tales como el tiempo de exposici&oacute;n, las condiciones del medio ambiente de trabajo y concentraciones del solvente, as&iacute; como factores inherentes al individuo como el estado general de salud y el uso de alcohol y drogas, que condicionan los efectos que estos producen sobre la salud de los sujetos expuestos.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En lo que concierne a la presente investigaci&oacute;n, el tiempo de exposici&oacute;n para todos los sujetos evaluados es de un a&ntilde;o como m&iacute;nimo; Para reducir la exposici&oacute;n, la Empresa entrega a todos los trabajadores equipos de protecci&oacute;n personal, los cuales son utilizados durante el desarrollo de las actividades de trabajo que requieren el uso de solventes.</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En relaci&oacute;n a los efectos neuropsicol&oacute;gicos determinados en la poblaci&oacute;n estudiada, el Programa PSICOTOX clasific&oacute; en el grupo expuesto, dos casos en la categor&iacute;a 4, que equivalen al 10,53% de los trabajadores en este grupo; es decir, en estos dos casos se confirman la incidencias de la exposici&oacute;n a sustancias neurot&oacute;xicas. Clasific&oacute; el 15,79% con trastornos de etiolog&iacute;a no profesional; otro 15,79% fueron clasificados normales y un 57,89% fueron clasificados como dudosos. En otras palabras, en m&aacute;s de la mitad del grupo expuesto no se pudo llegar a resultados concluyente sobre la afectaci&oacute;n por sustancias neurot&oacute;xicas.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En cuanto al grupo no expuesto no se clasificaron casos de etiolog&iacute;a profesional; un 10,53% fue clasificado con trastornos de etiolog&iacute;a no profesional, un 42,10% fue clasificado normal, y un 47,37% fue clasificado dudoso.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Cuando se contrastaron los grupos expuestos y no expuestos, para determinar si exist&iacute;an diferencias significativas entre ambos grupos, no se obtuvieron resultados significativos. Es decir el Programa PSICOTOX, no permiti&oacute; establecer conclusiones precisas y definitivas, sobre la influencia de la variable independiente sobre la variable dependiente, en ambos grupos. Esto podr&iacute;a deberse a la alta cantidad de dudosos clasificados, que en el caso del grupo expuesto fue del 57,89% (11 casos de 19) y en el grupo no expuesto fue del 47,37% (9 casos de 19).</FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Tales resultados son similares a los reportados en otros estudios efectuados con el programa PSICOTOX; as&iacute; en una investigaci&oacute;n reportada por Almirall(6) para evaluar la eficacia de la bater&iacute;a IMT y el Programa PSICOTOX se contrastaron trabajadores expuestos a plaguicidas, solventes org&aacute;nicos y plomo, para un total de 90 sujetos con 69 sujetos no expuestos. Cuando se realiz&oacute; el an&aacute;lisis estad&iacute;stico a la prueba PSICOTOX, con relaci&oacute;n a los grupos evaluados se determin&oacute; una alta frecuencia de dudosos, en el grupo de los expuestos. Resultados similares se obtuvieron en una muestra mucho mayor (1142 trabajadores) en el Instituto de Medicina del Trabajo de Cuba, donde casi un tercio, el 30% fue clasificado como dudoso.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Dos hip&oacute;tesis son enunciadas para explicar este hecho; la primera se relaciona con insuficiencias en el algoritmo propuesto y, la segunda se refiere a la posibilidad que los dudosos caractericen a una poblaci&oacute;n &quot;camino del da&ntilde;o&quot;(6). En este sentido Almirall se&ntilde;ala que se requiere de un estudio que permita argumentos contundentes de atribuciones causales m&aacute;s confiables que los que permite un estudio transversal, es decir, se necesitan estudios longitudinales que demuestren o no, si los trabajadores expuestos evolucionan de manera desfavorable hacia el patr&oacute;n t&iacute;pico de las intoxicaciones profesionales o no, relacionando estos modelos de evaluaci&oacute;n con la exposici&oacute;n ambiental en el puesto de trabajo.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En esta investigaci&oacute;n aunque no se obtuvieron diferencias significativas entre los grupos expuestos y no expuestos como ya se se&ntilde;al&oacute;, para el Programa PSICOTOX, se pudo determinar que las pruebas que contribuyeron a la clasificaci&oacute;n diagn&oacute;stica de los sujetos evaluados fueron el tiempo de reacci&oacute;n simple, la prueba de retenci&oacute;n visual de Arthur Benton y la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica, mientras que el resto de las pruebas utilizadas no resultaron significativas, por lo que no aportaron informaci&oacute;n para establecer una discriminaci&oacute;n entre los grupos expuestos y no expuestos.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Cuando se contrastaron los grupos expuestos y no expuestos en las pruebas que discriminaron, se observ&oacute; que no se diferenciaron significativamente en el tiempo de reacci&oacute;n simple, pero si se observaron diferencias significativas entre ambos grupos para la prueba de retenci&oacute;n visual de Arthur Benton y la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">En lo que concierne a la prueba de Arthur Benton los resultados sugieren que el grupo expuesto presenta un rendimiento significativamente menor al grupo no expuesto en la funci&oacute;n de memoria reciente y coordinaci&oacute;n viso-manual. Este hallazgo es consistente con los reportados por Baker(10) quien se&ntilde;ala que en la literatura existente sobre investigaciones en poblaciones expuestas a solventes, se observan diferencias entre expuestos y no expuestos en los tests de funci&oacute;n psicomotora y memoria reciente y en una gran cantidad de estudios realizados por diversos autores como Ani&ntilde;en, et al, Maizlish, et al y Baker, et al referidos por Baker(10); se han encontrado resultados que revelan alteraciones en la memoria a corto plazo, en sujetos expuestos a solventes.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">As&iacute; mismo, la investigaci&oacute;n efectuada por Mayor, et al(11) en el Complejo Petrolero Industrial Colombiano, para evaluar alteraciones neurol&oacute;gicas en trabajadores expuestos a benceno, tolueno y xileno dieron cuenta entre otras alteraciones, de d&eacute;ficits de memoria entre los sujetos expuestos.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Las diferencias significativas entre los grupos expuestos y no expuestos para la funci&oacute;n de memoria reciente, es un resultado similar al encontrado por Amirall y colegas(12) quienes realizaron una investigaci&oacute;n a finales del a&ntilde;o 1996 en una empresa mexicana de auto-partes para estudiar los efectos neurot&oacute;xicos del tolueno. En dicho estudio participaron 20 trabajadores, 10 expuestos y 10 no expuestos, todos del sexo masculino. Los resultados fueron significativos para el coeficiente de variabilidad del tiempo de reacci&oacute;n simple, medici&oacute;n taquitosc&oacute;pica y prueba de retenci&oacute;n visual de Benton con una p&lt; 0,05. No resultaron significativos para la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica, cuestionario de s&iacute;ntomas subjetivos, cuestionario PNF y umbral de discriminaci&oacute;n t&aacute;ctil.</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>Sobre el comportamiento de los resultados, los autores afirman que la no significancia estad&iacute;stica podr&iacute;a atribuirse al reducido n&uacute;mero de trabajadores estudiados.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>En lo que concierne a la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica, en la presente investigaci&oacute;n las diferencias si fueron significativas entre ambos grupos, lo cual indica que este instrumento diagn&oacute;stico result&oacute; &uacute;til para establecer discriminaci&oacute;n en la poblaci&oacute;n de estudio. En la entrevista se detectaron seis trabajadores con alteraciones en el grupo expuesto y 2 en el grupo no expuesto y las alteraciones m&aacute;s com&uacute;nmente observadas fueron las dificultades de pareja, seguido de problemas laborales.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Cabe destacar que la entrevista cl&iacute;nico psicol&oacute;gica como t&eacute;cnica de evaluaci&oacute;n, es una de las herramientas de trabajo m&aacute;s importante en el campo de la Psicolog&iacute;a. Permite obtener informaci&oacute;n sobre el propio individuo, sus motivaciones, actitudes y creencias; es un medio de ayuda en la b&uacute;squeda de soluciones a problemas concretos; en el &aacute;rea industrial es utilizada para evaluar al entrevistado, con respecto a su capacidad para desenvolverse en una actividad laboral determinada(13).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Amirall(6) se&ntilde;ala que si bien algunos juicios actuales tienden a disminuir el papel protag&oacute;nico de este tipo de evaluaciones, debido a las caracter&iacute;sticas de la individualidad y la posible influencia de factores externos como la educaci&oacute;n y la cultura; la experiencia de otros autores, ha demostrado la relaci&oacute;n existente entre la exposici&oacute;n y toda una gama de manifestaciones subjetivas y cognitivas m&aacute;s o menos relacionadas con la capacidad del trabajador, que se determinan durante la entrevista.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Al respecto Benton(14) ha se&ntilde;alado que algunos de los problemas que con mayor frecuencia aquejan a los individuos con alteraciones del sistema nervioso, son de naturaleza psicol&oacute;gica, mental, emocional o del comportamiento. Lo que significa que los disturbios se pueden manifestar en muy variadas formas y, traducirse en dificultades en el entorno de vida del individuo.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> Este mismo autor agrega que el hecho fundamental de que el comportamiento y la actividad mental dependan de un buen funcionamiento del sistema nervioso, hacen indispensable el an&aacute;lisis y la valoraci&oacute;n del comportamiento, para afrontar de manera exhaustiva gran parte de los problemas que se plantean en el plano cient&iacute;fico y t&eacute;cnico.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> Por otra parte, el hecho de no encontrar diferencias significativas en las pruebas de tiempo de reacci&oacute;n simple, comparaci&oacute;n de patrones, tiempo de reacci&oacute;n discriminativo, cuestionario de s&iacute;ntomas subjetivos, cuestionario de s&iacute;ntomas psicol&oacute;gicos neurol&oacute;gicos PNF e historia general de salud, no se corresponde con los hallazgos de m&uacute;ltiples investigaciones realizadas; aunque existe un peque&ntilde;o n&uacute;mero de estudios, donde no se han encontrado alteraciones asociadas a la exposici&oacute;n a solventes org&aacute;nicos.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Tal es el caso de Lash, Becker y Shore(15), que en una investigaci&oacute;n efectuada para evaluar 21 mec&aacute;nicos de mantenimiento que hab&iacute;an usado cloruro de metileno para quitar pinturas y 25 jubilados con previa exposici&oacute;n (de m&aacute;s de 25 a&ntilde;os de empleo), no encontraron diferencias en el tiempo de reacci&oacute;n simple, tiempo de reacci&oacute;n discriminativo, memoria, vigilancia o inteligencia visual. Asimismo Myers, Nell, Colvin, Rees y Thompson(16) en una investigaci&oacute;n que efectuaron con trabajadores surafricanos, tampoco encontraron diferencias significativas entre los sujetos expuestos, en ninguna de las funciones evaluadas.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> Para justificar estos hallazgos se han planteado dos explicaciones, que tambi&eacute;n podr&iacute;an aplicar en la presente investigaci&oacute;n:</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> En primer lugar, estos resultados ser&iacute;an indicativo de que los da&ntilde;os en el sistema nervioso no se han hecho extensivos a otras &aacute;reas del funcionamiento cognitivo, afectivo y comportamental en la poblaci&oacute;n estudiada.</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> En segundo lugar, puede suponerse que hay una baja exposici&oacute;n a solventes, lo cual indica que se opera con niveles seguros. A este respecto es de destacar que en la presente investigaci&oacute;n no se plante&oacute; realizar un monitoreo ambiental que permitiera determinar las concentraciones de solventes en los servicios evaluados, ni contrastarlos contra los valores umbrales de da&ntilde;o, debido a los requerimientos de personal t&eacute;cnico para efectuar el estudio y a la imposibilidad de costear esta evaluaci&oacute;n. Tampoco se pudo obtener informaci&oacute;n sobre evaluaciones previas; s&oacute;lo se efectu&oacute; una valoraci&oacute;n cualitativa a trav&eacute;s del reporte de los trabajadores estudiados, motivo por el cual la carencia de informaci&oacute;n precisa sobre los niveles de exposici&oacute;n en el presente estudio, imposibilita llegar a una conclusi&oacute;n definitiva en este aspecto.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> Finalmente, es posible que el tama&ntilde;o de la poblaci&oacute;n de estudio expuesta a solventes, no permite por lo reducido de su n&uacute;mero, llegar a resultados concluyentes desde el punto de vista estad&iacute;stico y por ende, la posibilidad de generalizar los resultados se encuentra limitada.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> Pese a ello, los hallazgos obtenidos constituyen un aporte al estudio de los efectos que los solventes org&aacute;nicos pueden tener en la salud de los individuos expuestos, que en la presente investigaci&oacute;n se manifestaron en un rendimiento significativamente diferente en las funciones de memoria reciente, coordinaci&oacute;n viso-manual y alteraciones en la din&aacute;mica de pareja y laboral, entre los grupos expuestos y no expuestos.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> Se entiende que tales hallazgos refuerzan la importancia de la detecci&oacute;n temprana de alteraciones derivadas de la exposici&oacute;n ocupacional a sustancias neurot&oacute;xicas, lo cual constituye un compromiso de los profesionales que est&aacute;n al servicio de la salud ocupacional, con el objetivo de prevenir los da&ntilde;os que estos puedan causar a los trabajadores.</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> Igualmente, se debe tener presente que la evaluaci&oacute;n neuro-psicol&oacute;gica, es una alternativa de prevenci&oacute;n id&oacute;nea que contribuye al diagn&oacute;stico precoz, antes que las manifestaciones de da&ntilde;o se hagan evidentes, por lo que puede inferirse que en la poblaci&oacute;n estudiada, los hallazgos obtenidos evidencien la necesidad de tomar acciones para evitar en el futuro, la ocurrencia de enfermedades asociadas a la exposici&oacute;n laboral.</FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> REFERENCIAS BIBLIOGR&Aacute;FICAS</FONT></P>  </B>    <!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>1. Rojas C. Salud mental ocupacional y psiquiatr&iacute;a del trabajo. Carabobo: Universidad de Carabobo. 1990.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942558&pid=S0798-0469200500010001400001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>2. Kerlinger F. Investigaci&oacute;n del comportamiento, t&eacute;cnicas y metodolog&iacute;a. 2nd ed. M&eacute;xico: Editorial Interamericana; 1981.</FONT> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942559&pid=S0798-0469200500010001400002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 3. Hern&aacute;ndez R, Fern&aacute;ndez C, Baptista P. Metodolog&iacute;a de la investigaci&oacute;n. Mexico: McGraw - Hill; 2000.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942560&pid=S0798-0469200500010001400003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 4. Almirall P, Blanco G. Laboratorio de psicolog&iacute;a aplicada a salud y trabajo: Bases metodol&oacute;gicas. Caracas: Universidad Central de Venezuela; 2000.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942561&pid=S0798-0469200500010001400004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 5. Manual del Usuario, Diana. Versi&oacute;n 1.0. Cuba: Instituto Nacional de Neurociencias; 1991.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942562&pid=S0798-0469200500010001400005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2>6. Almirall P. Neurotoxicolog&iacute;a. Apuntes te&oacute;ricos y aplicaciones pr&aacute;cticas. Caracas: Universidad Central de Venezuela; 2001.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942563&pid=S0798-0469200500010001400006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">7. S&aacute;nchez L. Prevalencia de la morbilidad asociada a la exposici&oacute;n a solventes org&aacute;nicos en los trabajadores de los laboratorios de la escuela de medicina Luis Razetti. Caracas: Universidad Central de Venezuela; 1990.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942564&pid=S0798-0469200500010001400007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">8. Donkin S, Williams P. Neurotoxicity: Toxic response of the nervous system. In: Williams P, James R, Roberts S, editors. Principles of toxicology environmental and industrial applications. 2nd ed. New York: A Wiley- Interscience Publication; 2000; p 145-155.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942565&pid=S0798-0469200500010001400008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">9. Baker E. A review of recent research on health effects of human occupational exposure to organic solvents. J Occup Environ Med 1994; (36): 1079-1090.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942566&pid=S0798-0469200500010001400009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 10. Mayor J, Eimil E, L&oacute;pez I, Biscayr R, Klark I, Gutierrez S et.al. Estudio de alteraciones neurol&oacute;gicas. (serial online) 1996 (cited 2003 jul 10). Available from: URL:http://www.cepis.ops.oms.org/bvsast/e/fulltext/neuroocup/neuroocu.htm</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942567&pid=S0798-0469200500010001400010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 11. Almirall P, Franco G, Martinez S, Noriega M, Villegas J, M&eacute;ndez I. Evaluaci&oacute;n psicol&oacute;gica en trabajadores expuestos a tolueno en una empresa mexicana de autopartes. Salud de los Trabajadores 1999; 7(1): 7-14.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942568&pid=S0798-0469200500010001400011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 12. Blum M, Naylor J. Psicolog&iacute;a industrial: Sus fundamentos te&oacute;ricos y sociales. M&eacute;xico: Editorial Trillas; 1977.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942569&pid=S0798-0469200500010001400012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 13. Benton A. Introducci&oacute;n a la neuropsicolog&iacute;a. Barcelona: Editorial Fontanella; 1971.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942570&pid=S0798-0469200500010001400013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 14. Lash A, Becker C, Shore M. Neurotoxic effects of methylene chloride are they long lasting in humans. Br J Ind Med 1991; (48): 418-26.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942571&pid=S0798-0469200500010001400014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><FONT face="Verdana" size=2> 15. Myers J, Nell V, Colvin M, Rees D, Thompson M. Neuropsychological function in solvent-exposed south african paint makers. J Occup Environ Med 1999; 41(11): 1011-1017.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1942572&pid=S0798-0469200500010001400015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rojas]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Salud mental ocupacional y psiquiatría del trabajo]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eCarabobo Carabobo]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad de Carabobo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kerlinger]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Investigación del comportamiento, técnicas y metodología]]></source>
<year>1981</year>
<edition>2nd</edition>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Interamericana]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baptista]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Metodología de la investigación]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-name><![CDATA[McGraw - Hill]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Almirall]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Blanco]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Laboratorio de psicología aplicada a salud y trabajo: Bases metodológicas]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Caracas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Central de Venezuela]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Manual del Usuario, Diana: Versión 1.0]]></source>
<year>1991</year>
<publisher-name><![CDATA[Instituto Nacional de Neurociencias]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Almirall]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Neurotoxicología: Apuntes teóricos y aplicaciones prácticas]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Caracas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Central de Venezuela]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sánchez]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Prevalencia de la morbilidad asociada a la exposición a solventes orgánicos en los trabajadores de los laboratorios de la escuela de medicina Luis Razetti]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[Caracas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Central de Venezuela]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Donkin]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Williams]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Neurotoxicity: Toxic response of the nervous system]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Williams]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[James]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Roberts]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Principles of toxicology environmental and industrial applications]]></source>
<year>2000</year>
<edition>2nd</edition>
<page-range>145-155</page-range><publisher-loc><![CDATA[New York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[A Wiley- Interscience Publication]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baker]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[A review of recent research on health effects of human occupational exposure to organic solvents]]></article-title>
<source><![CDATA[J Occup Environ Med]]></source>
<year>1994</year>
<numero>36</numero>
<issue>36</issue>
<page-range>1079-1090</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mayor]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Eimil]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[López]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Biscayr]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Klark]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gutierrez]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estudio de alteraciones neurológicas]]></source>
<year>1996</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Almirall]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Franco]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martinez]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Noriega]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Villegas]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Méndez]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Evaluación psicológica en trabajadores expuestos a tolueno en una empresa mexicana de autopartes]]></article-title>
<source><![CDATA[Salud de los Trabajadores]]></source>
<year>1999</year>
<volume>7</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>7-14</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Blum]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Naylor]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Psicología industrial: Sus fundamentos teóricos y sociales]]></source>
<year>1977</year>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Trillas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Benton]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introducción a la neuropsicología]]></source>
<year>1971</year>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Fontanella]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lash]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Becker]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shore]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Neurotoxic effects of methylene chloride are they long lasting in humans]]></article-title>
<source><![CDATA[Br J Ind Med]]></source>
<year>1991</year>
<numero>48</numero>
<issue>48</issue>
<page-range>418-26</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Myers]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Nell]]></surname>
<given-names><![CDATA[V]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Colvin]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rees]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Thompson]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Neuropsychological function in solvent-exposed south african paint makers]]></article-title>
<source><![CDATA[J Occup Environ Med]]></source>
<year>1999</year>
<volume>41</volume>
<numero>11</numero>
<issue>11</issue>
<page-range>1011-1017</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
