<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0798-2259</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Científica]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. Cient. (Maracaibo)]]></abbrev-journal-title>
<issn>0798-2259</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[UNIVERSIDAD DEL ZULIA]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0798-22592008000500005</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Análisis descriptivo de los sistemas de producción con ovinos en el municipio san genaro de boconoito (Estado Portuguesa, Venezuela)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Descriptive analysis of the production systems with sheeps in the san genaro de boconoito municipality (Portuguesa State, Venezuela)]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Morantes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Martiña]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rondón]]></surname>
<given-names><![CDATA[Zoraida]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Colmenares]]></surname>
<given-names><![CDATA[Omar]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ríos de Álvarez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leyla]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Zambrano]]></surname>
<given-names><![CDATA[César]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad Central de Venezuela Facultad de Agronomía ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Maracay Aragua]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidad Rómulo Gallegos  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[San Juan de los Morros Guárico]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A03">
<institution><![CDATA[,Universidad Nacional Experimental de los Llanos Ezequiel Zamora  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Guanare Portuguesa]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>10</month>
<year>2008</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>10</month>
<year>2008</year>
</pub-date>
<volume>18</volume>
<numero>5</numero>
<fpage>556</fpage>
<lpage>561</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0798-22592008000500005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0798-22592008000500005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0798-22592008000500005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Con el objetivo de realizar un análisis descriptivo de los sistemas de producción con ovinos en el municipio San Genaro de Boconoito (estado Portuguesa, Venezuela) se realizó un muestreo de las fincas con rebaños ovinos, a través de la aplicación de una encuesta que incluyó variables de orden técnico y social, constituyendo la población un total de 39 fincas. Las variables funcionales y estructurales se analizaron a través de estadística descriptiva, considerando los factores relevantes que impulsan o restringen el proceso productivo, los cuales se clasificaron en factores internos y externos. Relacionado con los factores internos se encontró que 71% de las fincas tenían menos de 10 años con el rebaño ovino, en el 84,6% de ellas se consumía la carne ovina y utilizaba mano de obra familiar. El 100% de las fincas explotaba otro rubro además del ovino, ya fuera agrícola vegetal o animal, donde el 79,5% posee otras especies de rumiantes como vacunos y caprinos. Los ovinos tienen como dieta base el pastoreo y son suplementados principalmente con sal y melaza. Presentaban además bajos índices de prolificidad (1,23) y tasa de parición (38,7% de ovejas paridas). Entre los factores externos de mayor relevancia se puede citar que el 48,7% de las fincas comercializaba la carne ovina, predominando la forma de venta en pie, sin algún criterio de selección de animales para la venta en la mayoría de estas fincas.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[In order to do a descriptive analysis of the sheep production systems in the San Genaro de Boconoito Municipality (Portuguesa State, Venezuela) a sampling of farms with sheep herds was made, applying a survey which included technical and social variables, with a total of 39 farms. Structural and functional variables were evaluated using descriptive statistics, considering the relevant factors affecting the productive process (internal and external factors). Related with internal factors, 71% of the farms had lesser than 10 years with sheep herd; sheep meat were consumed in 84.6% of them, and 84.6% used familiar labour. All the farms exploited sheeps and other species or crops, and 79.5% had bovines and/or goats. Ruminants had as basal diet the forages, supplemented mainly with molasses and salt. Low indices of prolificacy (1.23) and calving rate (38.7% of calving sheep) were found. As the most important external factors, 48.7% of the farms sold the ovine meat, mainly as live animals, without criterion of selection in animals to sell, in the majority of the farms.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Sistemas de producción]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ovinos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[análisis descriptivo]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Production systems]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[sheep]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[descriptive analysis]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[  <BASEFONT SIZE="3">     <p ALIGN="center" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><b><span style="color: black"><font face="Verdana" size="3">Análisis descriptivo de los sistemas de producción con ovinos en el municipio san genaro de boconoito (Estado Portuguesa, Venezuela).</font></span></b></p>     <p ALIGN="center" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><b><span lang="EN-US" style="color: black; mso-ansi-language: EN-US"><font face="Verdana" size="3">Descriptive analysis of the production systems with sheeps in the san genaro de boconoito municipality (Portuguesa State, Venezuela).</font></span></b></p>     <P ALIGN="CENTER" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Martiña Morantes </FONT></B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> <SUP><B> 1 *</B></SUP><B>, Zoraida Rondón</B><SUP><B> 1</B></SUP><B>, Omar Colmenares</B><SUP><B> 2</B></SUP><B>, Leyla Ríos de  Álvarez </B><SUP><B>1</B></SUP><B> y César Zambrano </B><SUP><B>3</B></SUP> </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> <sup> 1 </sup> </FONT><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana">  Universidad Central de Venezuela, Facultad de Agronomía. Vía el Limón,  Maracay (Estado Aragua). Instituto de Producción Animal. Telf. 0243-2454120.  E-mail: mmorantes91@cantv.net. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"><SUP>2</SUP> Universidad Rómulo Gallegos, Vía El  Castrero, Área de Ingeniería, Departamento de Producción Animal, San Juan  de los Morros, Estado Guárico. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"><SUP>3 </SUP>Universidad Nacional Experimental de  los Llanos Ezequiel Zamora, Ingeniería de Producción Animal, Mesa de Cavacas,  Guanare, Estado Portuguesa. </FONT></P>    <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> RESUMEN </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Con el objetivo de realizar un análisis descriptivo de los sistemas de  producción con ovinos en el municipio San Genaro de Boconoito (estado Portuguesa,  Venezuela) se realizó un muestreo de las fincas con rebaños ovinos, a través  de la aplicación de una encuesta que incluyó variables de orden técnico  y social, constituyendo la población un total de 39 fincas. Las variables  funcionales y estructurales se analizaron a través de estadística descriptiva,  considerando los factores relevantes que impulsan o restringen el proceso  productivo, los cuales se clasificaron en factores internos y externos.  Relacionado con los factores internos se encontró que 71% de las fincas  tenían menos de 10 años con el rebaño ovino, en el 84,6% de ellas se consumía  la carne ovina y utilizaba mano de obra familiar. El 100% de las fincas  explotaba otro rubro además del ovino, ya fuera agrícola vegetal o animal,  donde el 79,5% posee otras especies de rumiantes como vacunos y caprinos.  Los ovinos tienen como dieta base el pastoreo y son suplementados principalmente  con sal y melaza. Presentaban además bajos índices de prolificidad (1,23)  y tasa de parición (38,7% de ovejas paridas). Entre los factores externos  de mayor relevancia se puede citar que el 48,7% de las fincas comercializaba  la carne ovina, predominando la forma de venta en pie, sin algún criterio  de selección de animales para la venta en la mayoría de estas fincas. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Palabras clave: </FONT></B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Sistemas de producción, ovinos, análisis descriptivo.</FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> ABSTRACT </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> In order to do a descriptive analysis of the sheep production systems in  the San Genaro de Boconoito Municipality (Portuguesa State, Venezuela)  a sampling of farms with sheep herds was made, applying a survey which  included technical and social variables, with a total of 39 farms. Structural  and functional variables were evaluated using descriptive statistics, considering  the relevant factors affecting the productive process (internal and external  factors). Related with internal factors, 71% of the farms had lesser than  10 years with sheep herd; sheep meat were consumed in 84.6% of them, and  84.6% used familiar labour. All the farms exploited sheeps and other species  or crops, and 79.5% had bovines and/or goats. Ruminants had as basal diet  the forages, supplemented mainly with molasses and salt. Low indices of  prolificacy (1.23) and calving rate (38.7% of calving sheep) were found.  As the most important external factors, 48.7% of the farms sold the ovine  meat, mainly as live animals, without criterion of selection in animals  to sell, in the majority of the farms. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font size="2"><B><FONT COLOR="000000" face="Verdana"> Key words: </FONT></B><FONT COLOR="000000" face="Verdana"> Production systems, sheep, descriptive analysis. </FONT></font></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><b><font COLOR="000000" face="Verdana" size="2">Recibido: </font></b><font COLOR="000000" face="Verdana" size="2">02 / 03 / 2006.<b>&nbsp; Aceptado: </b>19 / 11 / 2007.</font></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> INTRODUCCIÓN </FONT></B></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La cría de la especie ovina <I>(Ovis aries)</I> en Venezuela ha tenido una importante  evolución en los últimos años en relación al crecimiento poblacional [14].  Así, era común describir para mediados de los años 80 la ubicación de los  rebaños ovinos exclusivamente para las zonas áridas y semiáridas; a partir  de la década de los años 90 se observa una importante dispersión de los  rebaños en el resto de las zonas agroecológicas del país, como son el bosque  seco tropical, sabanas mal y bien drenadas y bosque húmedo. En este sentido,  en las unidades de producción agrícola que tradicionalmente han mantenido  como rubros principales los frutales, vacunos <I>(Bos taurus-indicus)</I>, aves<I>  (gallus-gallus)</I>, etc., se han incorporado rebaños ovinos, con lo que se  han diversificado los ingresos a través de la venta de animales para cría  y consumo, además de ser utilizados como fuente de proteína animal en las  unidades de producción, y ser una opción de comercialización de carne hacia  países caribeños; lo que hace necesario que el ovino tenga mayor importancia  en la estructura de producción agropecuaria del país, estimulando a que  se realicen diversos estudios sobre esta especie animal. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Sin embargo, no existe la información suficiente sobre el comportamiento  de los ovinos manejados en los sistemas mixtos con bovinos a pastoreo y  bajo condiciones agropastoriles como cafetales, caña de azúcar <I>(Saccharum  officinarum)</I>, etc., que permita el uso eficiente de los recursos disponibles  con el objetivo de incrementar la oferta de carne y, en consecuencia, de  proteína animal [3, 11]. En este sentido, el presente trabajo de investigación  tuvo como objetivo la caracterización técnica de los sistemas de producción  con ovinos en el municipio San Genaro de Boconoito, estado Portuguesa,  Venezuela, generando información básica para conocer el comportamiento  productivo de estos sistemas. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> MATERIALES Y MÉTODOS </FONT></B></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Ubicación y características generales de la zona </FONT></B></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La zona de estudio se ubicó en el municipio San Genaro de Boconoito, estado  Portuguesa, Venezuela, dentro de las coordenadas latitud norte: desde 08°  42’ 16’’ hasta 9° 11’ 21’’ y longitud oeste: desde 69° 33’ 52’’ hasta 70°  11’ 22’’, correspondiente a la región ecológica de los Llanos Occidentales,  predominando el clima lluvioso tropical característico del bosque seco  tropical, claramente definido por una fuerte sequía de cuatro a seis meses  de duración, seguida por una época húmeda, con precipitaciones de 1500  mm/año y temperatura de 27°C [5]. </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> F</FONT></B><font face="Verdana" size="2"><B><FONT COLOR="000000">incas muestreadas</FONT></B></font></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La muestra estuvo constituida por 39 fincas, lo que constituyó el 95,12%  del total de unidades de producción con ovinos existentes en la zona (n  = 41). </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Se diseñó un instrumento de recolección de datos con la asesoría de investigadores  de la zona y del área, que contempló aspectos agrotécnicos y socio-económicos  de los sistemas de producción de ganadería ovina. El trabajo se realizó  en tres fases, señaladas a continuación. </FONT></P>      <blockquote>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"> <B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Fase 1: </FONT> </B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> a.&nbsp;Revisión de los antecedentes bibliográficos de la zona bajo estudio,  referidos a aspectos agroecológicos, sociales y económicos (mapas y censos,  entre otros). b. Reconocimiento y ubicación de las unidades de producción  en la zona de estudio. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"> <B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Fase 2: </FONT> </B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La aplicación de las encuestas se hizo en forma directa al productor  mediante visitas realizadas a las unidades de producción. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"> <B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Fase 3: </FONT> </B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La base de datos estructurales y funcionales fue analizada a través  de estadística descriptiva. </FONT></P> </blockquote>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> RESULTADOS Y DISCUSIÓN </FONT></B></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> A partir de la información recabada en las encuestas, se presentan en la <a href="#fig1">  FIG. 1 </a> los factores internos y externos que impulsan o restringen el proceso  productivo. </FONT></P>      <P ALIGN="center" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><a name="fig1"><img border="0" src="/img/fbpe/rc/v18n5/art05fig1.gif" width="499" height="579"></a></P>      
]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Factores Internos </FONT></B></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Perfil de los productores </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La edad promedio de los productores fue de 48,6 años, con un rango entre  los 22 y 80 años, siendo importante destacar que estos productores tienen  en promedio 18 años trabajando con ganadería vacuna, con un 71% de fincas  con menos de 10 años con los rebaños ovinos, lo cual sugiere el creciente  interés que ha tenido la población de la zona por el rubro ovino en los  últimos años, coincidiendo con lo reportado por diversos autores [9] en  los Estados centrales y centro-occidentales de Venezuela. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El 69,2% de los productores tiene educación básica, seguido de un 18% con  nivel profesional, 7,7% diversificada y 5,1% de analfabetismo. Es importante  destacar que la mayoría de los productores sabe leer y escribir, condición  que puede resultar favorable cuando se planifican trabajos de pertinencia  social. Estos resultados difieren con lo reportado en el caserío La Peñita  (municipio San Genaro de Boconoito) donde se presentan altos porcentajes  de analfabetismo, en productores de parcelas de maíz, en pequeñas unidades  de producción familiares [2]. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La mayoría de los productores son de nacionalidad venezolana, y el 71,8%  de éstos depende económicamente de su finca. Este último aspecto sugiere  que cualquier mejora del sistema de producción generaría un impacto sobre  las condiciones socioeconómicas de los productores Sin embargo, es importante  resaltar que el 46,2% desarrolla otra actividad no relacionada con la agricultura,  lo cual puede asociarse con mayor dinamismo y apertura a los cambios [4,  6]. Se observa que los productores no están organizados, ya que sólo el  23% pertenece a alguna asociación de productores y el 15,4% trabaja con  créditos. Existe un importante arraigo de los productores con sus fincas  ya que sólo el 10% la vendería.  </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El autoconsumo de carne ovina es un componente importante en el 84,6% de  las fincas; algunos investigadores han considerado que el autoconsumo es  determinante en la sostenibilidad de los sistemas [13]. Un 75,8% de las  fincas sólo consume principalmente el ovino macho destetado, el 21,2% consume  hembras y machos y sólo un 3% consume exclusivamente hembras ovinas. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Mano de Obra </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El 84,6% de las fincas utiliza mano de obra familiar, la cual corresponde  a 55,7% de la mano de obra total. Estas cifras obtenidas podrían indicar  la importancia de los sistemas de producción con ovinos para la economía  de las familias de la localidad estudiada. Se tomó como indicador de referencia  del uso de la mano de obra, el número de ovinos en relación a la mano de  obra familiar, que en la zona presentó un promedio de 14:1. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Instalaciones y maquinarias </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La mayoría de las fincas posee un aprisco destinado para el encierro de  los ovinos durante las noches (97,4%), caracterizándose por ser áreas cercadas  con madera o malla y techada con zinc (82,1%) y en una menor proporción  (5,1%) el aprisco es cercado con madera y techado con palma. En esta área  se les suministra agua y suplemento con sal mineral a los animales. Asimismo,  estos resultados resaltan el interés de los productores en mantener sus  rebaños a resguardo de depredadores y abigeato. </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Un 43,6% de las fincas posee maquinarias agrícolas, y el 48,7% posee implementos  y vehículos. Estas cifras indican la existencia de limitaciones para el  establecimiento y mantenimiento de potreros. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Uso de la superficie </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La superficie promedio de las unidades de producción fue de 129,7 ha. Se  observó que existe una alta proporción de área deforestada (91,7%), destinándose  gran parte al pastoreo de rumiantes, con un 70,6% de pastos cultivados.  El 1,2% de los productores utiliza parte de la superficie para la siembra  de cultivos (predominando la siembra de maíz, yuca y sorgo, entre otros),  utilizando un 15,6% del área para este fin, combinándolos con producción  ganadera, mostrándose un elevado coeficiente de variación en esta variable,  lo cual indica que la proporción de superficie destinada a cultivos no  es homogénea entre las unidades de producción estudiadas. Es importante  mencionar que, aproximadamente el 50% de la superficie es ocupada por ovinos,  pastoreando con otras especies de rumiantes, con una carga animal ovina  promedio de 0,4 EUAO (Equivalente Unidad Animal Ovina) (<a href="#TABLA I">TABLA I</a>). </FONT></P>      <p ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2" color="000000"><b><a name="TABLA I">TABLA I</a>. </b>USO DE LA TIERRA EN LAS FINCAS QUE CRÍAN OVINOS (MUNICIPIO SAN GENARO DE BOCONOITO, ESTADO PORTUGUESA, VENEZUELA) / USE OF THE LANDS IN THE FARMS WITH SHEEPS (SAN GENARO DE BOCONOITO MUNICIPALITY, PORTUGUESA STATE, VENEZUELA).</font></p>     <div align="center">       <center>   <table width="502" border="1">     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="214">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Indicadores</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="61">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Promedio</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="41">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">D.E.<sub>1/</sub></font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="40">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">C.V.<sub>2/</sub></font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="51">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">V. min.<sub>3/</sub></font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="57">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">V.max.<sub>4/</sub></font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="214">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Equivalentes         Unidad Animal Ovina (EUAO)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="61">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">5,9</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="41">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">10,1</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="40">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">170,5</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="51">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">1,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="57">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">63,0</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="214">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Carga         (EUAO/ha totales)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="61">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="41">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,6</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="40">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">177,8</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="51">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,01</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="57">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">2,8</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="214">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Carga         (EUAO/ha ocupada por ovinos)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="61">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,8</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="41">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,9</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="40">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">116,1</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="51">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,06</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center" width="57">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">4,5</font></p>       </td>     </tr>   </table>   </center> </div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="LEFT"><font color="000000" face="Verdana" size="2">1/ D.E.: Desviación estándar, 2/ C.V.: Coeficiente de Variación, 3/ V. Min.: valor mínimo, 4/ V. Max.: valor máximo.</font></p>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Como se mencionó anteriormente, en la mayoría de las fincas el área de  pastoreo es compartida por diferentes especies de rumiantes, el 20,5% de  las fincas tiene sólo ovinos y el 79,5% explota en conjunto con el ovino  otras especies de rumiantes como vacunos o caprinos (<a href="#fig2">FIG. 2</a>). </FONT></P>      <P ALIGN="center" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><a name="fig2"><img border="0" src="/img/fbpe/rc/v18n5/art05fig2.gif" width="514" height="407"></a></P>      
<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Estructura y manejo del rebaño ovino </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La estructura del rebaño se muestra en la <a href="#TABLA II"> TABLA II</a>, observándose que el  promedio de ovejas en el rebaño es de 57,5%. El porcentaje de hembras en  el rebaño es alto, lo que puede estar indicando una tendencia de estos  sistemas al crecimiento. El bajo porcentaje de borregas (3,29%) sugiere  que no se está haciendo un manejo adecuado de las montas, en consecuencia,  es frecuente encontrar animales jóvenes preñadas o paridas, pasando en  forma prematura a la categoría de ovejas.  </FONT></P>      <p ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2" color="000000"><b><a name="TABLA II">TABLA II</a>. </b>ESTRUCTURA E INDICADORES TÉCNICOS-PRODUCTIVOS DEL REBAÑO OVINO EN LAS FINCAS (MUNICIPIO SAN GENARO DE BOCONOITO, ESTADO PORTUGUESA, VENEZUELA) / STRUCTURE AND TECHNICAL AND PRODUCTIVE INDICATORS OF SHEEP HERDS IN THE FARMS (SAN GENARO DE BOCONOITO MUNICIPALITY, PORTUGUESA STATE, VENEZUELA).</font></p>     <div align="center">       <center>   <table width="550" border="1">     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Indicadores</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Promedio</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">D.E. <sub>1/</sub></font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">C.V. <sub>2/</sub></font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">V. min.<sub>3/</sub></font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">V.max.<sub>4/</sub></font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Ovejas         paridas (n)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">7,0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">13,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">191</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">80</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Ovejas/ovinos         totales (%)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">57,5</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">14,1</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">24,5</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">29,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">87,5</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Ovejas         paridas/ovejas totales (%)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">38,7</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">26,7</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">69,1</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">100</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Borregas         (n)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">1,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">2,85</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">219,2</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">15</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Borregas         (%)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">3,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">6,11</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">185,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">22</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Borregos         (n)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">3,7</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">9,6</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">259,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">60</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Borregos         (%)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">8,2</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">9,8</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">119,5</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">30,4</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Hembras en         el rebaño (n)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">20,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">34,7</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">170,7</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">4,8</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">215</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Hembras en         el rebaño (%)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">61,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">13,75</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">22,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">29,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">88,9</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Crías (n)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">9,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">16,99</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">183,1</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">100</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Crías (%)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">24,9</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">13,81</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">55,35</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">22,2</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Prolificidad</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">1,2</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">33,3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">2,0</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Sementales         (n)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">1,1</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0,48</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">44,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">3</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Sementales         (%)</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">6,2</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">4,14</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">66,77</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">0</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">13,3</font></p>       </td>     </tr>     <tr>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="LEFT"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">Relación         hembra:macho</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">15,9</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">18,4</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">115,9</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">3</font></p>       </td>       <td VALIGN="TOP" align="center">             <p ALIGN="CENTER"><font COLOR="000000" SIZE="2" face="Verdana">100</font></p>       </td>     </tr>   </table>   </center> </div>     <p ALIGN="LEFT"><font color="000000" face="Verdana" size="2">1/ D.E.: Desviación estándar, 2/ C.V.: Coeficiente de Variación, 3/ V. Min.: valor mínimo, 4/ V. Max.: valor máximo.</font></p>     <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> La prolificidad promedio fue de 1,2 crías por oveja, similar a lo obtenido  en un rebaño experimental ovino en Venezuela, donde se reporta una prolificidad  promedio de 1,3 crías por oveja [9]. La relación hembra:macho fue de 16:1,  lo que se encuentra por debajo de lo señalado como óptimo por algunos investigadores,  que recomiendan una relación hembra:macho de 25:1 [7]; estos resultados  coinciden con los de otras investigaciones en la zona de los llanos centrales,  específicamente en el estado Guárico, donde la relación promedio es 18  hembras por cada macho [1]; sin embargo, estos valores difieren con los  reportados para los Estados centrales y centro-occidentales del país con  una relación hembra:macho promedio de 28:1 [8]. Esta baja relación puede  tener un efecto importante en los programas de mejoramiento genético, por  cuanto se reduce la presión de selección de los machos reproductores. Por  otra parte, se observó una baja proporción (38,7%) de ovejas paridas en  relación al total de ovejas del rebaño (<a href="#TABLA II">TABLA II</a>). </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Un 94,6% de las fincas posee sementales de razas tropicales, predominando  la raza West African en un 62,2% de éstas, seguida de la Persa Cabeza Negra  en 27% y de la Barbados Barriga Negra en un 8,1%, y entre las razas mestizas  de lana presentes en la zona destaca la del Dorset. En el caso de las hembras,  las razas de pelo estuvieron presentes en 94,9% de las fincas, encontrándose  la raza West African en la totalidad de ellas, seguida de la Barbados Barriga  Negra (56,4%) y de la Persa Cabeza Negra (23%) con muy poca presencia de  animales mestizos de lana en la unidad de producción (2,6%). </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Ninguna de las unidades de producción lleva registros ni identifica los  animales; el rebaño está agrupado sin división por estados fisiológicos,  y el destete es natural, con una edad promedio de 5 ± 1,5 meses; lo que  hace ineficiente los rendimientos productivos de estos sistemas, por el  efecto deletéreo del destete a edad avanzada sobre las variables reproductivas,  más si se considera como óptima una edad de destete de 90 días y, como  máximo para animales en pastoreo, de 120 días [14]. En el 100% de las unidades  de producción no existe control de monta; sin embargo, en algunas fincas  se practica la castración (15,4%) como método para evitar problemas de  consaguinidad en el rebaño; estas prácticas de manejo son citadas para  la zona de los llanos occidentales [12]. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El 71,2% de las unidades de producción desparasita al rebaño ovino, con  una frecuencia promedio de 3,5 ± 3,3 meses, donde el 67,9% sólo lo hace  en animales adultos y el resto (32,1%) lo realiza en adultos y crías, utilizando  productos como albendazoles y febendazoles, resaltando que no existe criterio  técnico en la frecuencia de desparasitaciones.  </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El 66,7% de las unidades de producción realiza inmunizaciones con una frecuencia  de 4,4 ± 1,6 meses, donde el 76,9% vacuna animales adultos y el 23,1% adultos  y crías. En el 53,9% de estas unidades de producción aplica las vacunas  contra el virus de la rabia y aftosa y la bacterina contra carbón sintomático,  edema maligno y septicemia hemorrágica (triple); el 11,5% vacuna contra  rabia y aftosa; 3,9% aplica la triple y la vacuna aftosa y triple; 23,1%  aplica sólo la aftosa, 3,9% sólo rabia y 3,9% aftosa y triple. </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Los resultados anteriormente señalados reflejan la necesidad del establecimiento  de un plan sanitario adecuado para estos rebaños en la zona estudiada,  ya que además de existir un alto porcentaje de fincas sin plan de vacunación  (33,3%) ni desparasitaciones (28,8%), se observó la aplicación de planes  sanitarios incompletos.  </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Diversificación de la producción </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El 100% de las unidades de producción explota otros rubros además del ovino,  con 15,4% de las fincas con sólo cultivos; 20,5% con otro rubro animal  y un 64,1% combina rubros de origen animal y vegetal en la finca (<a href="#fig3">FIG. 3</a>). Esta característica de diversificación de la producción es considerada  como ventajosa por algunos investigadores de la zona [12, 13], como parte  del impacto económico y por ende social que representa la producción diversificada,  quienes además afirman que este tipo de sistema multipropósito bovino-ovino-cultivo  es la modalidad de organización común que representa una explotación económica  y forma la base del sustento del grupo familiar [10]. </FONT></P>      <P ALIGN="center" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><a name="fig3"><img border="0" src="/img/fbpe/rc/v18n5/art05fig3.gif" width="565" height="384"></a></P>      
<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Manejo de la Alimentación </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El 100% de los rebaños son mantenidos en pastoreo, con programas de suplementación  en el 92,3% de las unidades de producción, predominando el uso de la sal  roja y la melaza, suministradas en los apriscos. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Factores Externos </FONT></B></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Servicios </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> En las zonas rurales del Municipio, los servicios públicos no cubren adecuadamente  las necesidades de la población. En este sentido, se observó que el 48,7%  tienen la vía de acceso asfaltada, el 41% de tierra y el 10,3% se trasladan  por agua. Asimismo, el servicio de agua para consumo humano es ineficiente,  ya que sólo el 23,1% de las fincas posee agua de acueductos, y en su mayoría  obtienen el agua por medio de pozos (56,4%), y una pequeña proporción la  obtiene a través de ríos (5,1%) y de la represa (10,3%). Por otra parte,  el 7,7% de las fincas no posee electricidad. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Es importante señalar que, además del suministro ineficiente de agua de  consumo humano, se encontraron limitaciones con el agua para consumo animal.  Adicionalmente, a pesar de que algunas unidades de producción se encuentran  en el área de influencia de la represa de Boconó no se benefician de la  misma, no contando con agua para el manejo del recurso forrajero y/o cultivos.   </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Asistencia Técnica </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> En general, el 61,5% de las unidades de producción en el Municipio recibe  asistencia, aunque debe resaltarse que la misma se limita principalmente  al período de campañas de vacunaciones para el control de la fiebre aftosa.   </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Comercialización </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> El 48,7% de las fincas comercializa con ovinos, 94,7% de estas vende animales  sin algún criterio de selección y sólo el 5,3% realiza ventas seleccionando  a los animales por peso. La forma de venta que predomina en la zona es  de animales en pie en la unidad de producción (89,5%), y sólo un 10,5%  de las fincas comercializa animales beneficiados. Del 100% de los ingresos  del rubro ovinos, el 44,8% corresponde a ingresos por venta y el 55,2%  a autoconsumo. Este último aspecto corrobora la importancia que la producción  de ovinos tiene para la economía familiar en la zona. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Según se menciona anteriormente, las vías de acceso representan una importante  limitación al momento de la comercialización de los animales y/o subproductos,  lo que pudiera estar determinando la preferencia de los productores por  la venta de animales vivos. </FONT></P>     <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> CONCLUSIONES </FONT></B> </P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> Los resultados encontrados señalan la importancia del rubro ovinos en la  diversificación de los sistemas de producción agrícola del municipio San  Genaro de Boconoito (estado Portuguesa). Sin embargo, los bajos valores  obtenidos en los diferentes indicadores técnicos, sugieren la necesidad  de implementar programas de investigación y extensión que permitan establecer  una propuesta tecnológica apropiada para las condiciones de la zona, y  garanticen la divulgación de la misma a nivel de productores. Esto traerá  como consecuencia una mayor rentabilidad de estos sistemas y, por ende,  mejoras sustanciales en el nivel de vida de estos productores. </FONT></P>      <P ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><B><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS </FONT></B> </P>      <!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">1. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> ABI-ROUD, M. Determinación de aspectos zootécnicos y empresariales en las  unidades de explotación ovina presentes en la zona de colinas del estado  Guárico oriental a los fines del desarrollo planificado de la especie.  Universidad Nacional Experimental Simón Rodríguez, Valle de la Pascua.  Tesis de Maestría. 200 pp. 1992. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601788&pid=S0798-2259200800050000500001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">2. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> ÁLVAREZ, E. Formación educativa no formal y nivel de productividad de pequeños  productores del caserío “La Peñita” Municipio San Genaro de Boconoito.  <B>V Congreso de Ciencia y Tecnología del estado Portuguesa.</B> Guanare, 6-8  de noviembre, estado Portuguesa. 107-108 pp. 2002. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601789&pid=S0798-2259200800050000500002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">3. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> DZIB-CAN, A.; TORRES-HERNÁNDEZ, G.; ORTIZ DE M., A.; ACEVES-NAVARRO, E.  Prácticas de manejo utilizadas por productores de ovinos de pelo de dos  sectores de Campenche, México 2006. <B>Livest Res for Rural Develop </B>18 (7).  On Line: http: //www.cipav.org.co/lrrd/ lrrd18/7/dzib18105. htm. 10-12-2006. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601790&pid=S0798-2259200800050000500003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">4. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> HERNÁNDEZ, R. Fundamentos socio-culturales de la racionalidad económica  campesina en el Dtto. Bejuma. Edo. Carabobo. Venezuela. Postgrado en Desarrollo  Rural. Universidad Central de Venezuela. Facultad de Agronomía. Maracay,  Venezuela. Tesis de Maestría. 430 pp. 1991. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601791&pid=S0798-2259200800050000500004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">5. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> KÖPPEN, W. Climatología: con un estudio de los climas de la tierra. México:  Fondo de Cultura Económica. 478 pp. 1948. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601792&pid=S0798-2259200800050000500005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">6. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> MORANTES, M. Caracterización e Intervención Tecnológica de los Sistemas  familiares de Producción Agropecuaria con Bovinos Doble Propósito en el  Municipio Urdaneta (Edo. Aragua). Postgrado en Producción Animal. Universidad  Central de Venezuela. Facultad de Agronomía. Maracay, Venezuela. Tesis  de Maestría. 154 pp. 1999. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601793&pid=S0798-2259200800050000500006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">7. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> REVERÓN, A.; RONDÓN, Z. Pautas de manejo para la producción ovina intensiva  y extensiva. En: <B>II Simposio sobre manejo y utilización de especies subutilizadas  y no utilizadas. </B>UNET ALPA. San Cristóbal, 26-27 de octubre. Venezuela.  407 pp. 1989. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601794&pid=S0798-2259200800050000500007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">8. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> RONDÓN, Z.; DE COMBELLAS, J.; RÍOS, L.; SADDY, J.; MORANTES, M.; PERDOMO,  G.; OSEA, A.; PINO, J. Análisis descriptivo de explotaciones ovinas en  estados centrales y centro-occidentales de Venezuela. <B>Zoot. Trop.</B> 19: 229-242.  2001. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601795&pid=S0798-2259200800050000500008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">9. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> RONDÓN, Z.; DE COMBELLAS, J.; MORANTES, M; RÍOS, L.; SADDY, J. Evaluación  de algunos índices reproductivos de un rebaño experimental ovino en Venezuela.  En: <B>III Congreso Nacional y I Congreso Internacional de Ovinos y Caprinos.  </B>Facultad de Agronomía. Universidad Central de Venezuela. Maracay, 24-26  de octubre, estado Aragua. 253 pp. 2001. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601796&pid=S0798-2259200800050000500009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">10. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> VILABOA, J.; DÍAZ, P.; PLATAS, D.; ORTEGA, E.; RODRÍGUEZ, M. Productividad  y autonomía en sistemas de producción ovina: dos propiedades emergentes  de los agroecosistemas. <B>Intercien.</B> 31(1): 37 - 44. 2006. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601797&pid=S0798-2259200800050000500010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">11. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> ZAMBRANO, C. Sistema de Producción Ovino a Pastoreo. En: <B>I Seminario sobre  Manejo y Utilización de Pastos y Forrajes en Sistemas de Producción Animal</B>.  UNELLEZ. Guanare, estado Portuguesa, 17-18 de febrero, Venezuela. 68-73.  pp. 1995. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601798&pid=S0798-2259200800050000500011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">12. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> ZAMBRANO, C.; GARCÍA, W.; OJEDA, J.; BRICEÑO, A. Producción ovina en sistemas  diversificados del estado Barinas. En: <B>III Seminario sobre Manejo y Utilización  de Pastos y Forrajes en Sistemas de Producción Animal. </B>Barinas, 20-22 de  febrero, Venezuela. 163-180. pp. 1997. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601799&pid=S0798-2259200800050000500012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">13. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> ZAMBRANO, C. Producción ovina en los llanos occidentales de Venezuela.  En: <B>III Congreso Nacional y I Congreso Internacional de Ovinos y Caprinos.  </B>Facultad de Agronomía. Universidad Central de Venezuela. Maracay. 24-26  de octubre. 92-106 pp. 2001. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601800&pid=S0798-2259200800050000500013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p ALIGN="justify" style="word-spacing: 0; line-height: 100%"><font color="000000" size="2" face="Verdana">14. </font><FONT COLOR="000000" size="2" face="Verdana"> ZAMBRANO, C.; ESCALONA, A.; MALDONADO, A. Evaluación biológica y económica  de un rebaño ovino en Barinas. En: <B>IX Seminario sobre Manejo y Utilización  de Pastos y Forrajes en Sistemas de Producción Animal.</B> San Cristóbal, 31  de marzo al 2 de abril. 158-170 pp. 2005. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1601801&pid=S0798-2259200800050000500014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ABI-ROUD]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Determinación de aspectos zootécnicos y empresariales en las unidades de explotación ovina presentes en la zona de colinas del estado Guárico oriental a los fines del desarrollo planificado de la especie]]></source>
<year>1992</year>
<page-range>200</page-range><publisher-name><![CDATA[Universidad Nacional Experimental Simón Rodríguez, Valle de la Pascua]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ÁLVAREZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formación educativa no formal y nivel de productividad de pequeños productores del caserío “La Peñita” Municipio San Genaro de Boconoito]]></source>
<year></year>
<conf-name><![CDATA[V Congreso de Ciencia y Tecnología del estado Portuguesa]]></conf-name>
<conf-loc>Guanare Portuguesa</conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[DZIB-CAN]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[TORRES-HERNÁNDEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ORTIZ DE M]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ACEVES-NAVARRO]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Prácticas de manejo utilizadas por productores de ovinos de pelo de dos sectores de Campenche, México 2006]]></article-title>
<source><![CDATA[Livest Res for Rural Develop]]></source>
<year></year>
<volume>18</volume>
<numero>7</numero>
<issue>7</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HERNÁNDEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Fundamentos socio-culturales de la racionalidad económica campesina en el Dtto. Bejuma. Edo. Carabobo. Venezuela]]></source>
<year>1991</year>
<page-range>430</page-range><publisher-loc><![CDATA[Maracay ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Central de Venezuela. Facultad de Agronomía]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[KÖPPEN]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Climatología: con un estudio de los climas de la tierra]]></source>
<year>1948</year>
<page-range>478</page-range><publisher-name><![CDATA[Fondo de Cultura Económica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[MORANTES]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Caracterización e Intervención Tecnológica de los Sistemas familiares de Producción Agropecuaria con Bovinos Doble Propósito en el Municipio Urdaneta (Edo. Aragua)]]></source>
<year>1999</year>
<page-range>154</page-range><publisher-loc><![CDATA[Maracay ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Central de Venezuela. Facultad de Agronomía]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[REVERÓN]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RONDÓN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Z]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pautas de manejo para la producción ovina intensiva y extensiva]]></source>
<year>1989</year>
<conf-name><![CDATA[II Simposio sobre manejo y utilización de especies subutilizadas y no utilizadas]]></conf-name>
<conf-loc>San Cristóbal </conf-loc>
<page-range>407</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RONDÓN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Z.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[DE COMBELLAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RÍOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SADDY]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MORANTES]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PERDOMO]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[OSEA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PINO]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Análisis descriptivo de explotaciones ovinas en estados centrales y centro-occidentales de Venezuela]]></article-title>
<source><![CDATA[Zoot. Trop.]]></source>
<year>2001</year>
<volume>19</volume>
<page-range>229-242</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[RONDÓN]]></surname>
<given-names><![CDATA[Z]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[COMBELLAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MORANTES]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RÍOS]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[SADDY]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Evaluación de algunos índices reproductivos de un rebaño experimental ovino en Venezuela]]></source>
<year>2001</year>
<conf-name><![CDATA[III Congreso Nacional y I Congreso Internacional de Ovinos y Caprinos]]></conf-name>
<conf-loc>Aragua Aragua</conf-loc>
<page-range>253</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[VILABOA]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[DÍAZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[PLATAS]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ORTEGA]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[RODRÍGUEZ]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Productividad y autonomía en sistemas de producción ovina: dos propiedades emergentes de los agroecosistemas]]></article-title>
<source><![CDATA[Intercien.]]></source>
<year>2006</year>
<volume>31</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>37 - 44</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ZAMBRANO]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Sistema de Producción Ovino a Pastoreo]]></source>
<year>1995</year>
<conf-name><![CDATA[I Seminario sobre Manejo y Utilización de Pastos y Forrajes en Sistemas de Producción Animal]]></conf-name>
<conf-loc>Guanare Portuguesa</conf-loc>
<page-range>68-73</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ZAMBRANO]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[GARCÍA]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[OJEDA]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[BRICEÑO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Producción ovina en sistemas diversificados del estado Barinas]]></source>
<year>1997</year>
<conf-name><![CDATA[III Seminario sobre Manejo y Utilización de Pastos y Forrajes en Sistemas de Producción Animal]]></conf-name>
<conf-loc>Barinas </conf-loc>
<page-range>163-180</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ZAMBRANO]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Producción ovina en los llanos occidentales de Venezuela]]></source>
<year>2001</year>
<conf-name><![CDATA[III Congreso Nacional y I Congreso Internacional de Ovinos y Caprinos]]></conf-name>
<conf-loc>Maracay </conf-loc>
<page-range>92-106</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[ZAMBRANO]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[ESCALONA]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[MALDONADO]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Evaluación biológica y económica de un rebaño ovino en Barinas]]></source>
<year>2005</year>
<conf-name><![CDATA[IX Seminario sobre Manejo y Utilización de Pastos y Forrajes en Sistemas de Producción Animal]]></conf-name>
<conf-loc>San Cristóbal </conf-loc>
<page-range>158-170</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
