<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1315-9984</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Venezolana de Gerencia]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[RVG]]></abbrev-journal-title>
<issn>1315-9984</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[UNIVERSIDAD ZULIA]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1315-99842009000300006</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Relación grupos estratégicos-desempeño empresarial: análisis empírico de la industria farmacéutica española]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The Relationship of Strategic Groups to Business Performance: Empirical Analysis of the Spanish Pharmaceutical Industry]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Piña Mavárez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Enzo Enrique]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Suárez Serrano]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eugenia]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad de Los Andes Facultad de Farmacia y Bioanálisis ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Mérida ]]></addr-line>
<country>Venezuela</country>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidad de Oviedo Facultad de Ciencias Económicas y Empresariales ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Oviedo ]]></addr-line>
<country>España</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2009</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2009</year>
</pub-date>
<volume>14</volume>
<numero>47</numero>
<fpage>412</fpage>
<lpage>428</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1315-99842009000300006&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1315-99842009000300006&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1315-99842009000300006&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[El objetivo de este trabajo es analizar la relación entre el concepto de grupo estratégico y el desempeño empresarial en la industria farmacéutica española. Para establecer los grupos estratégicos hemos seleccionado una muestra de 45 laboratorios y hemos utilizado variables propias del sector para el periodo 2000-2003, a las que hemos aplicado un análisis cluster no jerárquico para clasificar las empresas en tres grupos y posteriormente la Prueba de Kruskal-Wallis para evaluar la relación entre los grupos y las variables de desempeño, considerando además el riesgo asumido por las empresas. Los resultados nos revelan que no existe relación entre las estrategias de los grupos y su desempeño económico. No obstante, se han encontrado diferencias en dos de los tres indicadores ajustados por el riesgo para uno de los tres grupos. Finalmente, podemos concluir que en la industria farmacéutica española las diferentes empresas han encontrado alternativas estratégicas, algunas de ellas, relacionadas con innovaciones de carácter incremental para alcanzar resultados similares al de sus competidores, además de comprobarse la importancia del factor riesgo dentro de esta industria.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The objective of this paper is to analyse the relationship between the concept of strategic groups and corporate performance of the Spanish pharmaceutical industry. In order to establish the strategic groups, a sample from 45 different laboratories was selected and variables from the sector were used for the period 2000-2003, to which a non-hierarchical cluster analysis was applied to classify the industries in three groups. Afterwards, the Kruskal-Wallis test was used for evaluating relationships among the groups and their performance variables, considering furthermore, the risk assumed by the companies. Results revealed that there is no connection between the strategies used by the groups and their economic performance. However, differences have been found in two out of three indicators adjusted for risk for one of the three groups. Finally, conclusions are that in the Spanish pharmaceutical industry, different firms have found strategic alternatives, some of them related to innovations of an incremental character, for reaching results similar to those of their competitors; conclusions also prove the importance of the risk factor within this industry.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Grupos estratégicos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[desempeño empresarial]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[industria farmacéutica]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Strategic groups]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[business performance]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[pharmaceutical industry]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[  <BASEFONT SIZE="3">     <P ALIGN="center"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana"> <B>Relación grupos estratégicos-desempeño empresarial: análisis empírico de  la industria farmacéutica española</B> </FONT></P>  <font size="2" face="Verdana"></font>     <P ALIGN="center"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Piña Mavárez, Enzo Enrique* Suárez Serrano, Eugenia**</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> * Profesor Asociado de la Facultad de Farmacia y Bioanálisis de la Universidad  de Los Andes. Mérida-Venezuela. Doctor en Dirección de Empresas por la Universidad de Oviedo,  España. Para correspondencia: correo: epmavarez@ula.ve. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> ** Profesora Titular de Organización de Empresas de la Facultad de Ciencias  Económicas y Empresariales de la Universidad de Oviedo, España. Doctora  en Dirección de Empresas por la Universidad de Oviedo. Correo: meugenia@uniovi.es. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Resumen</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> El objetivo de este trabajo es analizar la relación entre el concepto de  grupo estratégico y el desempeño empresarial en la industria farmacéutica  española. Para establecer los grupos estratégicos hemos seleccionado una  muestra de 45 laboratorios y hemos utilizado variables propias del sector  para el periodo 2000-2003, a las que hemos aplicado un análisis cluster  no jerárquico para clasificar las empresas en tres grupos y posteriormente  la Prueba de Kruskal-Wallis para evaluar la relación entre los grupos y  las variables de desempeño, considerando además el riesgo asumido por las  empresas. Los resultados nos revelan que no existe relación entre las estrategias  de los grupos y su desempeño económico. No obstante, se han encontrado  diferencias en dos de los tres indicadores ajustados por el riesgo para  uno de los tres grupos. Finalmente, podemos concluir que en la industria  farmacéutica española las diferentes empresas han encontrado alternativas  estratégicas, algunas de ellas, relacionadas con innovaciones de carácter  incremental para alcanzar resultados similares al de sus competidores,  además de comprobarse la importancia del factor riesgo dentro de esta industria. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Palabras clave:</B> Grupos estratégicos, desempeño empresarial, industria farmacéutica. </FONT></P>     <P ALIGN="center"><b><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <I>The Relationship of Strategic Groups  to Business Performance: Empirical  Analysis of the Spanish Pharmaceutical Industry</I> </FONT></b></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Abstract</B> </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> The objective of this paper is to analyse the relationship between the  concept of strategic groups and corporate performance of the Spanish pharmaceutical  industry. In order to establish the strategic groups, a sample from 45  different laboratories was selected and variables from the sector were  used for the period 2000-2003, to which a non-hierarchical cluster analysis  was applied to classify the industries in three groups. Afterwards, the  Kruskal-Wallis test was used for evaluating relationships among the groups  and their performance variables, considering furthermore, the risk assumed  by the companies. Results revealed that there is no connection between  the strategies used by the groups and their economic performance. However,  differences have been found in two out of three indicators adjusted for  risk for one of the three groups. Finally, conclusions are that in the  Spanish pharmaceutical industry, different firms have found strategic alternatives,  some of them related to innovations of an incremental character, for reaching  results similar to those of their competitors; conclusions also prove the  importance of the risk factor within this industry. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Key words:</B> Strategic groups, business performance, pharmaceutical industry. </FONT></P>     <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Recibido: 11-02-08.    Aceptado: 26-05-09 </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>1. Introducción</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> La teoría de grupos estratégicos ha sido empleada en numerosos trabajos  para explicar las diferencias entre empresas, tanto si nos referimos a  las acciones estratégicas emprendidas por éstas, como para explicar los  diferentes niveles de rentabilidad obtenidos. En tal sentido, existen varias  líneas de investigación que están guiando dichos trabajos hacia varios  campos de la dirección estratégica. Así, mientras que la economía industrial,  identifica a la estructura de la industria como el principal determinante  de sus resultados empresariales (Bain, 1956), la perspectiva de recursos  y capacidades (Barney, 1991; Peteraf, 1993) traslada el análisis hacia  el interior de la empresa e interpreta que los recursos propios de la misma  van a ser más influyentes. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Entre la industria y la empresa se interpone el concepto de grupo estratégico  como una herramienta de análisis para estudiar la competencia en los sectores  industriales, con una visión más completa e integrada que la que ofrece  el análisis de una sola empresa o la que permite el estudio agregado de  los sectores. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Ahora bien, dependiendo del sector industrial en cuestión, los resultados  obtenidos por las empresas podrán ser más o menos homogéneos, dependiendo  de los distintos niveles de riesgo asumidos por las mismas. Por lo tanto,  en la práctica podrían existir dentro de una misma industria diversas empresas  que asuman niveles de riesgo distintos y que con seguridad influyen en  los resultados empresariales obtenidos al enfrentar distintos niveles de  incertidumbre. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> La industria farmacéutica española es catalogada como una industria altamente  innovadora dentro del conjunto total de la industria. Ahora bien, este  proceso innovador resulta costoso y de mucho riesgo debido a la incertidumbre  que rodea a las actividades de Investigación y Desarrollo (I+D) farmacéutica,  la cual hace que la gran mayoría de los compuestos descubiertos con actividad  medicinal no se conviertan en medicamentos patentados al no poder pasar  los estrictos ensayos clínicos que se le aplican a estos productos. Por  otro lado, la empresa poco innovadora también asume elevados niveles de  riesgo, precisamente por no contar con recursos óptimos para competir con  las grandes multinacionales que tienen asegurado un flujo constante de  nuevos lanzamientos de productos al mercado y tener que enfrentar en situación  de desventaja competitiva a estas poderosas compañías. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Con este escenario de por medio, este trabajo pretende analizar la relación  entre grupos estratégicos y desempeño empresarial en la industria farmacéutica  española, sopesando, por supuesto, los niveles de riesgo asumidos por los  laboratorios farmacéuticos establecidos en territorio español durante el  período 2000-2003, coincidiendo casi en su totalidad con el pacto de estabilidad  Gobierno-industria farmacéutica 2001-2004. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En cuanto a los aspectos metodológicos, se elaboró una encuesta con la  ayuda de los industriales y se enviaron 125 encuestas postales, obteniendo  una tasa de respuesta de 36%. En tal sentido, la muestra quedó conformada  por 45 empresas, de las cuales 22 son de capital nacional, 18 de capital  extranjero y 5 de capital mixto. Las 45 empresas de la muestra representan  un 68% de la producción total de la industria farmacéutica para el año  2003. </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Hemos de señalar, que para establecer los grupos estratégicos seguimos  el criterio expuesto por Cool y Schendel (1987), el cual separa las variables  estratégicas en dos grupos: las que describan el alcance de las actividades  y las que representan el compromiso de recursos. En resumen, las dimensiones  estratégicas que definen los principales comportamientos en la industria  en cuestión se reúnen en siete dimensiones que enfatizan sobre la conducta  innovadora por considerar esta actividad prioritaria dentro del sector. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Para analizar una posible relación entre estrategia de grupos y resultados,  atenderemos a las recomendaciones ofrecidas por algunos autores como McGee  <I>et al.</I> (1995), quienes sugieren la utilización de más de un indicador del  resultado empresarial. Este criterio es acorde con las consideraciones  de Cool y Schendel (1987) cuando afirman que el resultado es un concepto  de naturaleza multidimensional. Por ello tendremos en cuenta como indicadores  de resultados al Margen de Beneficios, a la Rentabilidad Económica y a  la Rentabilidad Financiera. Finalmente para comprobar si existe o no relación  entre los grupos y los indicadores de resultados emplearemos la Prueba  de Kruskal-Wallis para realizar este contraste. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>2. Soporte teórico  de la investigación  y planteamiento de hipótesis</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> El término grupos estratégicos fue introducido por Hunt (1972) y su uso  fue extendiéndose con rapidez. Porter (1979) definió los grupos estratégicos  como un conjunto de empresas en un sector industrial que desarrollan comportamientos  similares a lo largo de una serie de variables de decisión clave y es precisamente  la elección de estas variables una de las mayores dificultades para aplicar  el concepto de grupos estratégicos a un sector industrial al no existir  un procedimiento óptimo universalmente aceptado. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Al respecto Cool y Schendel (1987) establecen diferencias entre dos tipos  de actividades, las relacionadas con el “alcance de las actividades” y  las concernientes al “compromiso de recursos” a partir de las cuales las  empresas determinan su estrategia competitiva. El alcance de las actividades  estaría representado por ciertas decisiones relacionadas con los productos  y/o servicios que se ofrecen y los segmentos de mercado, así como el alcance  geográfico de la estrategia. Los compromisos de recursos son definidos  como el despliegue de recursos que se contienen en la estrategia de negocio  –financieros, humanos, materiales....– (Pelayo y Vargas, 2004). </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Por otro lado, la posibilidad de que los grupos establecidos en una industria  influyan en los resultados de las organizaciones es una de las cuestiones  más importantes que plantea la perspectiva de grupos estratégicos (Cool  y Schendel, 1988). En tal sentido, de existir diferencias significativas  en los resultados entre las distintas agrupaciones de empresas, significaría  que las estrategias empleadas por las empresas serían responsables de dichas  diferencias, lo que llevaría a los integrantes de una industria a identificar  las estrategias más deseables, es decir, aquellas que ofrezcan ventajas  competitivas sostenibles. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Sin embargo, algunos investigadores revelan la dificultad existente para  adoptar una estrategia similar a la de un grupo estratégico distinto, debido  a la existencia de algunos condicionantes o “recursos colectivos” que protegen  la posición de los miembros del grupo y plantean serios inconvenientes  a los posibles entrantes. Esta figura se denomina barreras a la movilidad  y es un concepto muy extendido dentro de la literatura de grupos estratégicos  ya que apoya el supuesto de existencia de diferencias de resultados entre  grupos. Ahora bien, los resultados empíricos relacionados con este planteamiento  son contradictorios. Al respecto, algunos investigadores, entre ellos Lewis  y Thomas (1990), Cool y Dierickx (1993) y Reger y Huff (1993), comprobaron  empíricamente la existencia de grupos estratégicos, pero admitiendo que  dentro de esas empresas que adoptaban estrategias similares existía cierta  heterogeneidad y que no existía relación significativa clara entre las  estrategias y las rentabilidades de los grupos. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Este tipo de evidencia podría explicarse atendiendo a las competencias  distintivas propias de cada empresa lo que les hace implantar una estrategia  diferenciada incluso de los mismos miembros de su grupo (Chi, 1994). Los  mecanismos de aislamiento expresan que las estrategias seguidas por los  miembros de un grupo, aunque similares, pueden ser apoyadas por activos  muy específicos desarrollados en el seno de cada empresa, lo que les permite  implantar su estrategia de forma individual y obtener resultados diferenciados. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Por lo tanto, en este trabajo enfatizaremos en cuanto a la contrastación  empírica de la relación grupos estratégicos-desempeño empresarial en la  industria farmacéutica española, utilizando como medidas de desempeño tres  indicadores muy utilizados dentro de las investigaciones de grupos estratégicos,  ellos son el margen de beneficios, la rentabilidad económica y la rentabilidad  financiera, por lo que nuestra primera hipótesis a plantear queda redactada  de la siguiente forma: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Hipótesis 1:</B> Los grupos estratégicos establecidos en la industria farmacéutica  española presentarán diferencias de desempeño en términos de los siguientes  resultados: </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> a) Margen de beneficios </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> b) Rentabilidad económica </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> c) Rentabilidad financiera </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Como señalan Flavian y Polo (2000) y Claver <I>et al.</I> (2002), en la mayor  parte de los estudios previos la atención se ha centrado fundamentalmente  en demostrar la existencia de diferencias de resultados entre grupos estratégicos  sin considerar los niveles de riesgo asumido. Siguiendo a los autores antes  mencionados, en este trabajo se ha medido el riesgo soportado por las empresas  utilizando la desviación estándar de las correspondientes medidas de resultados  para cada empresa como un indicativo del nivel de incertidumbre que rodea  a su desempeño. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Hemos señalado que el proceso innovador en la industria farmacéutica española  –basado en la I+D de nuevas entidades químicas– resulta altamente incierto  y arriesgado, no sólo por la erosión competitiva que supone la amenaza  de productos sustitutivos, sino también a las dificultades inherentes al  propio proceso innovador. Por tal motivo hemos considerado sopesar los  riesgos asumidos por los laboratorios farmacéuticos y compararlos con las  agrupaciones obtenidas. Nuestra hipótesis en este sentido queda establecida  de la siguiente forma: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Hipótesis 2:</B> Los grupos estratégicos establecidos en la industria farmacéutica  presentarán diferencias en cuanto a los niveles de riesgo asumido reflejados  en: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> a) Margen de beneficios </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> b) Rentabilidad económica </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> c) Rentabilidad financiera </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Finalmente, hemos de considerar las dimensiones de resultados ajustados  por el riesgo asumido por cada empresa. Si bien es cierto que dentro de  la industria farmacéutica algunas estrategias –como la adopción de una  I+D radical– podría generar un nivel de resultados mayor, no es menos cierto  que dichas empresas también pueden verse afectadas por un mayor nivel de  riesgo asumido, de tal forma que, el riesgo sería quizás uno de los principales  factores que condicione la obtención de resultados en esta industria. Basados  en esta premisa formulamos la siguiente hipótesis: </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Hipótesis 3:</B> El nivel de resultados ajustado por el riesgo soportado por  las empresas que pertenecen a grupos estratégicos distintos presentarán  diferencias en cuanto. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> a) Margen de beneficios </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> b) Rentabilidad económica </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> c) Rentabilidad financiera </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>3. Obtención de los grupos estratégicos</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Hemos de señalar, que para establecer los grupos estratégicos seguimos  el criterio expuesto por Cool y Schendel (1987), por lo que las dimensiones  estratégicas se reúnen en siete variables que representan los principales  comportamientos estratégicos de las empresas del sector, enfatizando, por  supuesto, sobre la conducta innovadora por considerar esta actividad la  piedra angular en cuanto a los mecanismos competitivos de esta industria  (<a href="#cua1">Cuadro 1</a>). </FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="cua1">Cuadro 1</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Aspectos estratégicos e indicadores utilizados</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table1" cellspacing="1" width="570" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Variables (alcance de las actividades) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Indicadores </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Internacionalización (INTERNAC) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Número de países en los que opera </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Diversificación (DIVERS) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Número de segmentos terapéuticos atendidos </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Eficiencia de la I+D (PATENTE) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Número de patentes concedidas </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Variables (compromiso de recursos) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Indicadores </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Tamaño (EMPLEO) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Número total de empleados </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Estrategia de I+D	(INVES)&nbsp; 												(EMPLID)</FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Gastos de I+D </FONT></P>      <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Nº empleados dedicados a la I+D en España </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Economías de escala (VENTAS) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Ventas </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Las unidades para medir los siete aspectos estratégicos planteados son  muy disímiles (euros, países, segmentos de la terapéutica, personas, número  de patentes), por lo que procedimos a aplicar un procedimiento de tipificación  convirtiendo a cada variable a unas puntuaciones estándar restando la media  y dividiendo entre la desviación típica de cada variable siguiendo uno  de los procedimientos recomendados para tal fin (Pérez, 1997; Hair, Anderson,  Tatham y Black, 1999). </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Para la obtención de los grupos estratégicos hemos aplicado un análisis  cluster no jerárquico de la K-medias y se han obtenido tres conglomerados  homogéneos utilizando la distancia euclídea respecto al centroide de cada  grupo. Es preciso señalar que el número de grupos fue establecido en tres  tomando en cuenta la opinión de los industriales que además concuerda con  el análisis expuesto por Solà (2000) al concluir luego de un profundo estudio  teórico de la industria farmacéutica española que podría ser ese el número  de conjuntos con características similares establecidos en esta industria. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Con respecto a este punto, Dranove <I>et al.</I> (1998) recomiendan que los investigadores  identifiquen los G.E. <I>a priori</I> basados en un profundo conocimiento de la  industria, debido a que este procedimiento ayuda a que las agrupaciones  obtenidas por el método estadístico empleado, estén más adecuadas a la  realidad al definir previamente algunas barreras y límites de los grupos  en un período temporal. El resultado del análisis cluster realizado se  muestra a continuación, junto al número de empresas por grupo (<a href="#tab1">Tabla 1</a>).</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab1">Tabla 1</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Centros de los clusters y número de empresas</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table2" cellspacing="1" width="570" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Variables </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Cluster 1 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Cluster 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Cluster 3 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				Ventas </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.783 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.681 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.428 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				Empleo </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.571 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.061 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.391 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				CATERAP </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.651 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .991 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.302 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				EMPLID </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.334 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .296 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.327 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				INVDES </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.294 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.321 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.411 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				TOTALPAT </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.037 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.850 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.305 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				INTERNAC </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .588 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.672 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.327 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 				Nº empresas </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 6 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 36 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia.</FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Las puntuaciones que aparecen para cada variable en la Tabla 1 representan  los centros de los conglomerados para cada grupo, alrededor de los cuales  se agregan cada una de las puntuaciones de cada variable cercanas a dichos  centros. Los tres grupos obtenidos del análisis cluster nos muestran que  el 80% de las empresas de la muestra se ubican en el grupo número 3, quedando  el grupo número 1 compuesto por 3 empresas (7%) y el grupo 2 por 6 compañías  (13%). </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> La <a href="#tab2">Tabla 2</a> presenta el análisis de la varianza, el cual nos indica que  todas las variables son muy explicativas (Prob. menor a 0.05), es decir,  todas presentan diferencias significativas entre los distintos clusters.</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab2">Tabla 2</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Análisis de la varianza (ANOVA)</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table3" cellspacing="1" width="579" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Variables </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Media suma cuad. grupos </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> gl </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Media suma cuad. errores </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> gl </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> F </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Prob. </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Ventas </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 16.564 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .259 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 42 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 63,988 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.00 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Empleo </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 16.058 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .283 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 42 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 56,751 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.00 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> CATERAP </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 8.692 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .634 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 42 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 13,716 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.00 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> EMPLID </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 18.870 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .149 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 42 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 126,598 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.00 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> INVDES </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 16.191 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .277 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 42 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 58,529 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.00 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> TOTALPAT </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 11.955 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .478 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 42 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 24,995 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.00 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> INTERNAC </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 10.849 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .531 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 42 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 20,431 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.00 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> A continuación se ofrece la descripción de los grupos. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>El grupo estratégico 1 (G.E.1)</B> es el grupo menos numeroso al estar constituido  por tres empresas, todas ellas de capital nacional y de carácter multinacional.  Son laboratorios bastante grandes y con una arraigada tradición en España.  La media del número de empleados es de 1572 y además es el grupo que dedica  mayor personal a actividades de I+D. Consecuentemente es el grupo que más  invierte en ese proceso y el que mayor cantidad de segmentos terapéuticos  abarca, es decir, se encuentra más diversificado. No obstante, ese esfuerzo  en I+D no genera un elevado número de patentes de medicamentos. Además  la presencia internacional de las empresas que conforman el grupo tampoco  es la más elevada. A este grupo lo hemos denominado “Multinacionales españolas”. </FONT></P>    <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>El grupo estratégico 2 (G.E.2)</B> lo constituyen 6 empresas multinacionales  de capital extranjero; al igual que el G.E.1 son empresas bastante grandes  tanto en número de empleados como en volumen de ventas (aunque en promedio  un poco menor que el G.E.1). A pesar de poseer un número intermedio de  personas dedicadas a la I+D en el país, y dedicar una cantidad de recursos  económicos moderada a esta actividad, es el grupo que mayor número de patentes  sobre medicamentos de uso humano se les concedió, con un promedio de 84  patentes farmacéuticas concedidas durante el periodo por cada empresa.  Se encuentran bastante diversificados hacia varias categorías de la terapéutica  y es el grupo más internacionalizado con presencia en un promedio de 130  países, lo que brinda una idea de su imagen y poder de negociación. A este  grupo lo denominamos “Multinacionales extranjeras”. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>El grupo estratégico 3 (G.E.3) </B>lo conforman 36 empresas, la mayoría empresas  pequeñas y medianas de diverso capital (nacional, extranjero y mixto).  Su esfuerzo innovador resulta ser mucho menor que el G.E.1 y G.E.2 al ser  el grupo que menos personal y recursos dedica a la I+D, por lo cual, es  también el grupo que menor cantidad de patentes farmacéuticas generó durante  el periodo de estudio. Están presentes en menos países que el G.E.1 (casi  un 50% menos) y se encuentran especializadas en pocas áreas de la terapéutica.  En consecuencia, podemos denominar a este grupo “Empresas especializadas”. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>4. Resultados y Discusión</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>4.1. Diferencias de resultados económicos</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Como indicamos en los apartados anteriores, son tres los indicadores de  resultados económicos que nos permitirán contrastar las hipótesis señaladas,  ellos son: el margen de beneficios <B>(MARBEN)</B>, la rentabilidad económica  <B>(RENTECO)</B> y la rentabilidad financiera <B>(RENTFIN)</B>. A continuación contrastaremos  nuestra hipótesis número 1: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>H1:</B> Los grupos estratégicos establecidos en la industria farmacéutica presentarán  diferencias de desempeño en términos de los siguientes resultados: </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> a) Margen de beneficios </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> b) Rentabilidad económica </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> c) Rentabilidad financiera </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> La <a href="#tab3">Tabla 3</a> muestra los valores que toma la media aritmética simple de las  diferentes medidas de resultados para cada uno de los grupos, y para el  promedio de la industria durante el periodo de estudio. Aquí podemos notar  por una simple comparación que no existe una gran diferencia entre los  promedios de resultados obtenidos por cada uno de los grupos, sin embargo,  aplicaremos más adelante un test estadístico para corroborar esta sospecha.</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab3">Tabla 3</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Media de los resultados económicos para los grupos</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table4" cellspacing="1" width="500" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Grupos </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> MARBEN </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTECO </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTFIN </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 9.43 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 8.72 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 15.36 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 5.33 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 8.10 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 15.56 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 5.52 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 6.89 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 14.36 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Pr. Ind. </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 5.76 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 7.17 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 14.58 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> El procedimiento a seguir en cada uno de los contrastes será el propuesto  por Fiegenbaum y Thomas (1990). Por lo tanto, para las dimensiones del  resultado económico tomaremos como referencia la ecuación que refleja la  igualdad del resultado medio obtenido por las empresas de cada grupo en  el periodo estudiado. Si la probabilidad asociada a la igualdad de medias  es especialmente baja podremos rechazar su validez, y por tanto, admitir  que los resultados obtenidos por cada grupo presentan diferencias significativas.  La ecuación que nos servirá de referencia será: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Xri1 = … Xrj2 = ….Xrk3 </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> donde i, j y k representan las empresas que forman los grupos 1, 2 y 3  respectivamente y Xr representa la media de cada uno de los indicadores  de resultados obtenidos por las empresas del grupo. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En primer lugar, contrastaremos las hipótesis con relación a las diferentes  dimensiones del resultado económico, para lo cual aplicaremos la prueba  de Kruskal-Wallis considerando las dimensiones de resultados individualmente.  Este test constituye un equivalente no paramétrico del ANOVA de un factor,  y es útil para comparaciones de <I>k</I> poblaciones si los supuestos de normalidad  y homocedasticidad requeridos para la realización de un ANOVA son rechazados. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En el caso que nos ocupa, no existe la certeza de que los supuestos de  normalidad y homocedasticidad se cumplan al 100% en las distintas agrupaciones,  tras aplicar los test de Shapiro-Wilk<SUP>1</SUP> con cada uno de los indicadores  para la normalidad y la prueba M. de Box en el caso de la homocedasticidad. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> A continuación se adjunta la <a href="#tab4">Tabla&nbsp;4</a> con los resultados correspondientes  a la Prueba de Kruskal-Wallis que mide la posible relación entre los grupos  y los resultados, medidos por las tres dimensiones de desempeño consideradas  individualmente, lo que nos permitirá contrastar la hipótesis planteada  al atender la significación de la prueba –de obtener una significación  menor a 0.05 contrastaremos positivamente nuestra hipótesis; de lo contrario  nuestra primera hipótesis quedará rechazada-. </FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab4">Tabla 4</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Prueba de Kruskal-Wallis para las dimensiones económicas</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table5" cellspacing="1" width="500" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER">&nbsp;</P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> MARBEN </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTECO </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTFIN </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Chi-cuadrado </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.167 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .542 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .227 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> gl </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Sig. asintótica </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.205 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.763 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.893 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Los resultados que aparecen en la Tabla 4 nos muestran que si centramos  la atención en cada uno de los indicadores económicos considerados de forma  individual nos lleva a concluir que no se aprecian diferencias en los resultados  en relación al margen de beneficios, a la rentabilidad económica y a la  rentabilidad financiera (Prob. mayores a 0.05), por tanto, no podemos concluir  que existan diferencias significativas de resultados entre los grupos.</FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>4.2. Diferencias de riesgo  entre grupos</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Como explicamos anteriormente, las empresas asumen distintos niveles de  riesgo al momento de establecer su estrategia. La hipótesis referida a  este apartado es la siguiente: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>H2:</B> Los grupos estratégicos establecidos en la industria farmacéutica presentarán  diferencias en cuanto a los niveles de riesgo asumido reflejados en: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> a) Margen de beneficios </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> b) Rentabilidad económica </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> c) Rentabilidad financiera </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En base a esto, mediremos el riesgo soportado por las empresas siguiendo  el procedimiento empleado por Cool y Schendel (1987), calculando la desviación  estándar de cada uno de los indicadores de resultados obtenidos por dicha  empresa durante los años que integran el periodo. La ecuación que tomaremos  como referencia para realizar el contraste será: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana" SIZE="2">sri1 = …. srj2 = …. srk3 </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> donde i, j y k representan las empresas que forman los grupos 1, 2 y 3  respectivamente y sr representa la desviación estándar de los resultados  obtenidos por las empresas del grupo. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En la <a href="#tab5">Tabla 5</a> vemos los valores medios de las desviaciones estándar de  cada uno de los resultados para las empresas de cada grupo y del promedio  industrial. </FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab5">Tabla 5</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Desviaciones estándar de los resultados para cada grupo</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table7" cellspacing="1" width="550" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Grupos </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana" SIZE="2">sMARBEN </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana" SIZE="2">sRENTECO </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana" SIZE="2">sRENTFIN </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.5457 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.1293 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.5403 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.9493 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 4.9355 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 11.0193 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.5447 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 4.0674 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 8.8883 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Pr. Ind. </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.3321 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.9873 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 8.6826 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Las dispersiones obtenidas para cada uno de los resultados se encuentran  bastante cerca, sobre todo en el caso de los indicadores margen de beneficios  y rentabilidad económica, mostrándose una mayor separación con respecto  al indicador rentabilidad financiera, en donde las empresas del G.E.1 obtienen  una menor dispersión que sus rivales. Seguidamente, en la <a href="#tab6">Tabla 6</a> se muestra  la prueba de Kruskal-Wallis para las desviaciones de los resultados de  forma individual, lo cual nos permitirá llevar a cabo el contraste.</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab6">Tabla 6</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Prueba de Kruskal-Wallis para los indicadores de riesgo</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table8" cellspacing="1" width="550" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Test </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana" SIZE="2">sMARBEN </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana" SIZE="2">sRENTECO </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" FACE="Verdana" SIZE="2">sRENTFIN </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Chi-cuadrado </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.816 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 4.076 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 6.414 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> gl </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Sig. asintótica </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.245 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.130 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.040 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Como revela la tabla anterior, la prueba de Kruskal-Wallis no nos confirma  que estadísticamente exista diferencias significativas (Sig. mayor a 0.05  en dos de los tres indicadores). Es decir, en relación a los diferentes  niveles de riesgo soportado por los distintos grupos estratégicos, hemos  constatado que no existen indicios para afirmar que consten diferencias  significativas entre grupos en cuanto a la dispersión obtenida referida  al margen de beneficios y la rentabilidad económica, mientras que apenas  se observan diferencias significativas en el riesgo soportado por las empresas  de los diferentes grupos con respecto a la rentabilidad financiera, lo  que nos indica que el nivel de riesgo soportado por las empresas que pertenecen  a distintos grupos estratégicos es similar, o al menos, no es muy diferente,  en dos de los tres indicadores utilizados. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>4.3. Diferencias de resultados ajustados por el riesgo soportado</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> A continuación, hemos de contrastar la hipótesis referida a los resultados  ajustados por el riesgo que asumen las empresas: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>H3:</B> El nivel de resultados ajustado por el riesgo soportado por las empresas  que pertenecen a G.E. distintos presenta diferencias en cuanto a: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> a) Margen de beneficios </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> b) Rentabilidad económica </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> c) Rentabilidad financiera </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> El ajuste de los resultados por el riesgo que soportan las empresas de  cada grupo lo mediremos de forma análoga al procedimiento seguido por Cool  y Schendel (1987) por medio del cociente entre el resultado medio y la  desviación estándar del resultado obtenido a lo largo de los años que integran  el periodo. De esta forma, la fórmula que tomaremos como referencia será: </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> De igual forma que con los indicadores de resultados y de riesgo soportado,  se presentan en las siguientes tablas los promedios de los resultados ajustados  por el riesgo para las empresas que conforman los grupos y los promedios  a nivel de la industria, así como la prueba de Kruskal-Wallis para los  mismos indicadores de resultados ajustados (<a href="#tab7">Tabla 7</a> y  <a href="#tab8">Tabla 8</a>) </FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab7">Tabla 7</a></B></FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Medias de los resultados ajustados por el riesgo</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table9" cellspacing="1" width="570" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Grupos </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> MARBEN ajustado </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTECO ajustado </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTFIN ajustado </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 6.92 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 13.74 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 12.04 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.34 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.00 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.29 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.99 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.84 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.24 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Pr. Ind. </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.16 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.45 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.70 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab8">Tabla 8</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Prueba de Kruskal-Wallis, resultados ajustados por el riesgo</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table10" cellspacing="1" width="570" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Test </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> MARBEN ajustado </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTECO ajustado </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTFIN ajustado </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Chi-cuadrado </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 4.258 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 5.516 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 6.655 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> gl </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Sig. asintótica </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.119 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.043 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.036 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente: Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En base a los resultados obtenidos en los test de Kruskal-Wallis para las  dimensiones de resultados ajustados al riesgo de forma individual, donde  el nivel crítico resulta significativo para la rentabilidad económica ajustada  al riesgo, y para la rentabilidad financiera ajustada por el riesgo (menor  a 0.05), deducimos que en cuanto a estos indicadores existen diferencias  importantes, lo que nos lleva a aceptar parcialmente nuestra hipótesis.  Respecto al margen de beneficios ajustado no existen indicios para aceptar  la hipótesis de diferenciación en base a este indicador. Por lo cual, nos  parece apropiado acometer algún tipo de comparación múltiple a posteriori  para poder establecer en qué pares de grupos existen diferencias significativas.  Entre las múltiples opciones disponibles, se ha seleccionado el test de  Bonferroni<SUP>2</SUP>, el cual nos permitirá comparar cada uno de los grupos estratégicos  con sus similares, uno a uno, de manera de poder constatar las posibles  diferencias de resultados ajustados al riesgo, pero ahora de forma más  selectiva (<a href="#tab9">Tabla 9</a>). </FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B><a name="tab9">Tabla 9</a></B></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Test de Bonferroni para los resultados ajustados por el riesgo</B> </FONT></P>      <div align="center">  <TABLE id="table11" cellspacing="1" width="579" border="1"> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Variable dependiente </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> (I) Grupo a comparar </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> (J) Grupos comparados </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Diferencia de medias (I–J) </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Error típico </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Sig. </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD ROWSPAN="3">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> MARBEN ajustado al riesgo </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 4.5766 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3.9288 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.9758 </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.6791 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.076 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.072 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –4.5766 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.6477 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.9758 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.2321 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.076 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.000 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –3.9288 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .6477 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.6791 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.2321 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.072 </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.000 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD ROWSPAN="3">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTECO ajustado al riesgo </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 11.7450 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 10.9052 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.4299 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.0650 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.000 </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.000 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –11.7450 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.8397 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.4299 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.5153 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.000 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.000 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –10.9052 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .8397 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.0650 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.5153 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.000 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.000 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD ROWSPAN="3">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> RENTFIN ajustado al riesgo </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 9.7466 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 8.7966 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.1492 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.8265 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.000 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.000 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –9.7466 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –.9500 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2.1492 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.3403 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0000 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.000 </FONT></P>  </TD> </TR> <TR> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.3 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.1 </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> G.E.2 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> –8.7966 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> .9500 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.8265 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.3403 </FONT></P>  </TD> <TD VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 0.000 </FONT></P>      <P ALIGN="CENTER"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1.000 </FONT></P>  </TD> </TR> </TABLE> </div>     <P ALIGN="LEFT"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Fuente. Elaboración propia. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En primer lugar, analizaremos las comparaciones en cuanto al margen de  beneficios ajustados al riesgo. En cada una de las comparaciones del grupo  de las multinacionales españolas con los demás grupos resulta significativa  a un 93% –Sig. 0.07– revelando la posición favorable de las empresas de  este grupo con respecto a sus competidores –la diferencia de medias nos  ayuda a visualizar mejor las discrepancias–. Las diferencias parecen ser  sensiblemente mayores con el grupo de las multinacionales extranjeras que  con el grupo de las empresas especializadas En cuanto a las comparaciones  entre los grupos multinacionales extranjeras y empresas especializadas  no se pueden constatar diferencias significativas entre ellos en cuanto  a esta dimensión de resultados ajustados al riesgo. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Seguidamente observamos las comparaciones de la variable rentabilidad económica  ajustada por el riesgo, para cada uno de los pares de grupos. Se obtuvo  una elevada significación –0.00– al comparar el grupo multinacionales españolas  con los demás grupos, reforzando los resultados obtenidos en la primera  comparación. De igual forma, el G.E.1 parece ser más diferente del G.E.2  que del G.E.3, aunque por muy poco. </FONT></P>      ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En el indicador rentabilidad financiera ajustada nuevamente las comparaciones  entre el G.E.1 y los demás grupos resultan significativas –0.00–, lo que  indica que el G.E.1 es diferente a los demás. De nuevo las diferencias  entre los grupos 1 y 2 son mayores que entre los grupos 1 y 3. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Una vez comparadas las tres dimensiones, nos atrevemos a señalar que los  resultados obtenidos por las empresas del G.E.1, sopesados los riesgos  asumidos, son lo suficientemente elevados y diferentes a los de los demás  grupos como para afirmar que es el grupo de empresas que presenta mayor  estabilidad en cuanto a sus inversiones. En los indicadores rentabilidad  económica ajustada al riesgo y rentabilidad financiera ajustada al riesgo,  se han constatado mayores diferencias entre el G.E.1 y los demás grupos  que con el indicador margen de beneficios ajustados al riesgo. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En base a estos resultados podemos señalar que las empresas del G.E.1 obtienen  un mejor resultado que sus competidores, una vez sopesados los riesgos.  Es probable que esta posición privilegiada la obtengan las empresas del  G.E.1 apoyadas en una estrategia de innovación intermedia, en la cual,  no asuman riesgos excesivos como en el caso de las empresas del G.E.2 que  apuestan única y exclusivamente por la innovación radical, o como las del  G.E.3 conformado por laboratorios pequeños y medianos cuyas amenazas provenientes  de las empresas grandes se magnifican al presentar una posición de desventaja  en cuanto a recursos económicos. Sin embargo, el análisis de estos resultados  no sólo debe ceñirse a la actividad innovadora de los grupos, sino también  deben considerarse las otras estrategias adoptadas por las empresas. Las  empresas del G.E.1 resultan ser las más diversificadas, lo que quiere decir  que su riesgo asumido se encuentra más repartido entre diversos segmentos  de la terapéutica. Esta situación también nos indica que es probable que  estas empresas hagan un mejor uso de su conocimiento del mercado y aprovechen  de mejor manera su red de distribución y ventas al tratar de abarcar más  áreas. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>5. Conclusiones</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En esta investigación hemos obtenido un conjunto de grupos estratégicos  sobre la base de aspectos vinculados con el tamaño de las empresas, su  nivel de diversificación e internacionalización y la intensidad de la innovación,  no obteniéndose diferencias significativas que puedan constatar la relación  existente entre las estrategias empleadas por las empresas pertenecientes  a los diferentes grupos estratégicos y los resultados económicos obtenidos  por las mismas. Como aportación principal de la investigación podríamos  destacar el hecho de haberse centrado en la industria farmacéutica, poco  considerada en la literatura sobre grupos estratégicos, utilizándose además  variables específicas de esta industria para establecer estos grupos. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En cuanto a los riesgos asumidos por las empresas de los grupos, hemos  visto como a pesar de que las empresas del grupo de las multinacionales  españolas asumen menores riesgos que los demás grupos, reflejado esto en  una menor dispersión de los resultados, no hemos podido contrastar nuestra  segunda hipótesis ya que estadísticamente no existen indicios para afirmarlo  en dos de los tres indicadores de resultados. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> Al sopesar los riesgos asumidos por cada empresa constatamos que existen  diferencias en cuanto a los resultados ajustados por el riesgo y los grupos  estratégicos. En tal sentido, las empresas multinacionales españolas obtienen  mejores resultados una vez sopesados los riesgos en dos de los tres indicadores  de resultados y con una significación del 93% para el indicador margen  de beneficios ajustado. Estos resultados nos aclaran la importancia que  representa el factor riesgo dentro de la industria farmacéutica al ver  como el grupo de las multinacionales españolas, al encontrarse más diversificadas,  al optar por una innovación de carácter incremental y al aprovechar su  situación de “empresas sede” lo cual les permite minimizar algunos costes  de transacción, obtienen unos resultados más estables que las empresas  de los otros grupos. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En el caso de las “empresas especializadas”, vemos como empresas de tamaño  pequeño y mediano que no pueden apostar por una I+D radical, seguramente  han encontrado alguna alternativa estratégica para alcanzar resultados  similares al de sus competidores de los demás grupos estratégicos. Si bien  es cierto que las multinacionales españolas y las multinacionales extranjeras  obtienen mayores ingresos apoyadas en las economías de escala, no podemos  afirmar que dichas empresas sean más eficientes que las demás al ser incapaces  de diferenciarse en cuanto al porcentaje de beneficios obtenido. </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> En lo que respecta a la continuidad de la investigación, podría ser interesante  tratar de establecer una clasificación de los grupos en base a variables  internas de las empresas, es decir, en base a sus recursos y capacidades,  para lo cual sería necesario determinar qué recursos internos se pueden  constituir como fuente de ventaja competitiva dentro de esta industria.  Finalmente, nos gustaría recalcar que los resultados obtenidos no deben  considerarse de manera tajante debido a las innumerables peculiaridades  que presenta la industria farmacéutica española producto de su alto nivel  de intervención, y que la metodología de grupos estratégicos no sólo debe  emplearse en el análisis de la relación grupo-desempeño empresarial, sino  que también posee una elevada validez descriptiva, al ofrecer una visión  de la heterogeneidad de los sectores industriales en función de determinadas  variables estratégicas.</FONT></P>     <P ALIGN="justify"><b><font face="Verdana" size="2">Notas</font></b></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1 Existen varias pruebas para la constatación del supuesto de normalidad,  entre ellas optamos por la prueba de Shapiro-Wilk por ser la recomendada  en caso de poblaciones pequeñas. En caso de poblaciones grandes una de  las más utilizadas es la prueba de Kolmogorov-Smirnov. </FONT></P>     <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2 Como expresa Uriel (1995) existen diferentes procedimientos para realizar  comparaciones múltiples de medias de poblaciones. Los métodos más conocidos  para la construcción de intervalos de confianza conjuntos son los de Turkey,  Scheffé y Bonferroni. Algunos autores proponen utilizar la aproximación  de Bonferroni cuando el número de comparaciones no es muy elevado.</FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Referencias bibliográficas</B> </FONT></P>      <P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> <B>Referencias bibliográficas</B> </FONT></P>      <!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 1. Bain, Joe (1956). <B>Barriers to new competition</B>. Estados Unidos: Harvard University Press. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473530&pid=S1315-9984200900030000600001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 2. Barney, Jay (1991). Firm resources and sustained competitive advantage.  <B>Journal of Management</B>, 17, 99-120. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473531&pid=S1315-9984200900030000600002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 3. Chi, Tailan (1994). Trading in strategic resources: Necessary conditions,  transaction cost problems and choice of exchange structure. <B>Strategic Management  Journal,</B> 15,&nbsp; 271-290. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473532&pid=S1315-9984200900030000600003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 4. Claver, Enrique., Molina, José y Quer, Diego (2002). Grupos estratégicos,  resultados empresariales y niveles de riesgo. Análisis empírico del sector de la  construcción”. <B>Economía Industrial</B>, 345: 147-158. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473533&pid=S1315-9984200900030000600004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 5. Cool, Karel y Dierickx, Ingemar (1993). Rivarly, strategic groups and firm  profitability. <B>Strategic Management Journal</B>, 14, 47-59. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473534&pid=S1315-9984200900030000600005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 6. Cool, Karel y Schendel, Dan (1987). Strategic groups formation and performance:  the case of the U.S. pharmaceutical industry, 1963-1982. <B>Management Science</B>,  33, (9): 1102-1124. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473535&pid=S1315-9984200900030000600006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 7. Cool, Karel y Schendel, Dan (1988). Performance differences among strategic  groups members. <B>Strategic Management Journal</B>, 9, 207-223. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473536&pid=S1315-9984200900030000600007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 8. Dranove, David., Peteraf, Margaret y Shanley, Mark (1998). Do strategis  groups exist? An economic framework for analysis. <B>Strategic Management</B>  <B>Journal</B>, 19, 1029-1044. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473537&pid=S1315-9984200900030000600008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 9. Farmaindustria (2003). Memoria anual de Farmaindustria y La industria farmacéutica  en cifras. Madrid, <B>Farmaindustria. </B> </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473538&pid=S1315-9984200900030000600009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 10. Fiegenbaum, Avi y Thomas, Howard (1990). Strategic groups and performance:  The U.S. insurance industry 1970-84. <B>Strategic Management Journal</B>, 11, 197-215. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473539&pid=S1315-9984200900030000600010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 11. Flavian, Carlos y Polo, Yolanda (1999). Hacia la homogeneización de criterios en  las investigaciones de grupos estratégicos. <B>Cuadernos de</B><I><B> </B></I><B>Economía y</B>  <B>Dirección de la Empresa</B>, 3: 9-28. Enero-Junio.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473540&pid=S1315-9984200900030000600011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 12. Flavian, Carlos y Polo, Yolanda (2000). Perfiles de riesgo y resultados  en la distribución comercial española<i>. </i><B>Economía Industrial</B>, 332: 173-182. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473541&pid=S1315-9984200900030000600012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 13. Hair, Joseph; Anderson, Rolph; Tatham, Ronald y Black, William (1999).  <B>Análisis Multivariante</B>. Quinta Edición. España: Prentice-Hall. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473542&pid=S1315-9984200900030000600013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 14. Hunt, Michael (1972). Competition in the major home appliance industry:  1960-1970. Tesis Doctoral, Harvard University. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473543&pid=S1315-9984200900030000600014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 15. Lewis, Pam y Thomas, Howard (1990). The linkage between strategy, strategic  groups and performance in the U.K. retail grocery industry. <B>Strategic Management  Journal</B>, 11, 385-397. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473544&pid=S1315-9984200900030000600015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 16. McGee, John., Thomas, Howard y Pruet, Mark (1995). Strategic groups and  the analysis of market structure and industry dinamics. <B>British Journal  of</B> <B>Management</B>, 6: 257-270. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473545&pid=S1315-9984200900030000600016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 17. Pelayo, Yolanda y Vargas, Alfonso (2004). Grupos estratégicos en el sector  envasador del aceite de oliva. <B>Revista Europea de Dirección y Economía  de la Empresa</B>, 13, (3): 93-114. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473546&pid=S1315-9984200900030000600017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 18. Pérez, Rigoberto (1997). <B>Análisis de datos económicos I. Métodos descriptivos.</B>  España: Pirámide. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473547&pid=S1315-9984200900030000600018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 19. Peteraf, Margaret (1993). The cornerstones of competitive advantage: a  resource-based view. <B>Strategic Management Journal</B>, 14, 179-191. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473548&pid=S1315-9984200900030000600019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 20. Porter, Michael (1979). The structure within industries and companies’  performance. <B>The Review of Economics and Statistics</B>, 6, (1):  214-227. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473549&pid=S1315-9984200900030000600020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 21. Reger, Rhonda y Huff, Anne (1993). Strategic groups: a cognitive perspective.  <B>Strategic Management Journal</B>, 14, 103-124. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473550&pid=S1315-9984200900030000600021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 22. Shortell, Stephen y Zajac, Edward (1990). Perceptual and archival measures  of miles and snow´s strategic types: a comprehensive assessment of reliability  and validity. <B>Academy of Management Journal</B>, 33, 817-832. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473551&pid=S1315-9984200900030000600022&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"><FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 23. Solá i Solá, Joaquim (2000). La industria farmacéutica españyola: estructura,  estratégies i competitivitat, <B>Document D’ Economía Industrial</B>. Barcelona,  España: Centre d’Economía Industrial. </FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473552&pid=S1315-9984200900030000600023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="justify"> <FONT COLOR="000000" SIZE="2" FACE="Verdana"> 24. Uriel, Ezequiel (1995). <B>Análisis de datos. Series temporales y análisis  multivariante. </B>España: Editorial AC.</FONT>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2473553&pid=S1315-9984200900030000600024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bain]]></surname>
<given-names><![CDATA[Joe]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Barriers to new competition]]></source>
<year>1956</year>
<publisher-name><![CDATA[Harvard University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Barney]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jay]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Firm resources and sustained competitive advantage]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Management]]></source>
<year>1991</year>
<volume>17</volume>
<page-range>99-120</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tailan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Trading in strategic resources: Necessary conditions, transaction cost problems and choice of exchange structure]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1994</year>
<volume>15</volume>
<page-range>271-290</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Claver]]></surname>
<given-names><![CDATA[Enrique]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Molina]]></surname>
<given-names><![CDATA[José]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Quer]]></surname>
<given-names><![CDATA[Diego]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Grupos estratégicos, resultados empresariales y niveles de riesgo]]></article-title>
<source><![CDATA[Análisis empírico del sector de la construcción”. Economía Industrial]]></source>
<year>2002</year>
<numero>345</numero>
<issue>345</issue>
<page-range>147-158</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cool]]></surname>
<given-names><![CDATA[Karel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Dierickx]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ingemar]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Rivarly, strategic groups and firm profitability]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1993</year>
<volume>14</volume>
<page-range>47-59</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cool]]></surname>
<given-names><![CDATA[Karel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Schendel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Strategic groups formation and performance: the case of the U.S]]></article-title>
<source><![CDATA[pharmaceutical industry]]></source>
<year>1987</year>
<volume>1963-1982. Management Science, 33,</volume>
<numero>9</numero>
<issue>9</issue>
<page-range>1102-1124</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cool]]></surname>
<given-names><![CDATA[Karel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Schendel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Performance differences among strategic groups members]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1988</year>
<volume>9</volume>
<page-range>207-223</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dranove]]></surname>
<given-names><![CDATA[David]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Peteraf]]></surname>
<given-names><![CDATA[Margaret.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shanley]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mark]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Do strategis groups exist? An economic framework for analysis]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1998</year>
<volume>19</volume>
<page-range>1029-1044</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Farmaindustria</collab>
<source><![CDATA[Memoria anual de Farmaindustria y La industria farmacéutica en cifras]]></source>
<year>2003</year>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Farmaindustria]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fiegenbaum]]></surname>
<given-names><![CDATA[Avi]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Thomas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Howard]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Strategic groups and performance: The U.S. insurance industry 1970-84]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1990</year>
<volume>11</volume>
<page-range>197-215</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Flavian]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Polo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Yolanda]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Hacia la homogeneización de criterios en las investigaciones de grupos estratégicos]]></article-title>
<source><![CDATA[Cuadernos de Economía y Dirección de la Empresa]]></source>
<year>1999</year>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>9-28</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Flavian]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Polo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Yolanda]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Perfiles de riesgo y resultados en la distribución comercial española]]></article-title>
<source><![CDATA[Economía Industrial]]></source>
<year>2000</year>
<numero>332</numero>
<issue>332</issue>
<page-range>173-182</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hair]]></surname>
<given-names><![CDATA[Joseph]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Anderson]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rolph]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Tatham]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ronald]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Black]]></surname>
<given-names><![CDATA[William]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Análisis Multivariante]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-name><![CDATA[Prentice-Hall]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hunt]]></surname>
<given-names><![CDATA[Michael]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Competition in the major home appliance industry: 1960-1970]]></source>
<year>1972</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lewis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pam]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Thomas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Howard]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The linkage between strategy, strategic groups and performance in the U.K. retail grocery industry]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1990</year>
<volume>11</volume>
<page-range>385-397</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[McGee]]></surname>
<given-names><![CDATA[John]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Thomas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Howard]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pruet]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mark]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Strategic groups and the analysis of market structure and industry dinamics]]></article-title>
<source><![CDATA[British Journal of Management]]></source>
<year>1995</year>
<numero>6</numero>
<issue>6</issue>
<page-range>257-270</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<label>17</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pelayo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Yolanda]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vargas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alfonso]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Grupos estratégicos en el sector envasador del aceite de oliva]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Europea de Dirección y Economía de la Empresa]]></source>
<year>2004</year>
<volume>13,</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>93-114</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<label>18</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rigoberto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Análisis de datos económicos I. Métodos descriptivos]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-name><![CDATA[Pirámide]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<label>19</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Peteraf]]></surname>
<given-names><![CDATA[Margaret]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The cornerstones of competitive advantage: a resource-based view]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1993</year>
<volume>14</volume>
<page-range>179-191</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<label>20</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Porter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Michael]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The structure within industries and companies’ performance]]></article-title>
<source><![CDATA[The Review of Economics and Statistics]]></source>
<year>1979</year>
<volume>6,</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>214-227</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<label>21</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reger]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rhonda.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Huff]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anne]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Strategic groups: a cognitive perspective]]></article-title>
<source><![CDATA[Strategic Management Journal]]></source>
<year>1993</year>
<volume>14</volume>
<page-range>103-124</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<label>22</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shortell]]></surname>
<given-names><![CDATA[Stephen]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zajac]]></surname>
<given-names><![CDATA[Edward]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Perceptual and archival measures of miles and snow´s strategic types: a comprehensive assessment of reliability and validity]]></article-title>
<source><![CDATA[Academy of Management Journal]]></source>
<year>1990</year>
<volume>33</volume>
<page-range>817-832</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<label>23</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Solá i Solá]]></surname>
<given-names><![CDATA[Joaquim]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La industria farmacéutica españyola: estructura, estratégies i competitivitat, Document D’ Economía Industrial]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Centre d’Economía Industrial]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<label>24</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Uriel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ezequiel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Análisis de datos]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-name><![CDATA[Editorial AC]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
