<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0004-0622</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Archivos Latinoamericanos de Nutrición]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[ALAN]]></abbrev-journal-title>
<issn>0004-0622</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedad Latinoamericana de Nutrición]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0004-06222005000100013</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Caracterización sensorial y química de la calidad de TÉS (Thea sinensis) consumidos en Chile]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Chemical and sensory characterization of tea (Thea sinensis) Consumed in Chile.]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wittig de Penna]]></surname>
<given-names><![CDATA[Emma]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Zúñiga]]></surname>
<given-names><![CDATA[María José]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fuenzalida]]></surname>
<given-names><![CDATA[Regina]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[López-Planes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Reinaldo]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,, Universidad Vicente Perez Rosales Universidad de Chile Facultad de Ciencias Quimicas y Farmaceuticas]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>01</month>
<year>2005</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>01</month>
<year>2005</year>
</pub-date>
<volume>55</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>93</fpage>
<lpage>100</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0004-06222005000100013&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0004-06222005000100013&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0004-06222005000100013&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Mediante análisis descriptivo cualitativo, se caracterizaron cuatro variedades de té (Thea Sinensis): Té argentino Orange Pekoe (OP) (negro), Té Brasil OP (negro), Té Ceilán OP (negro) y Té Daarjeling OP (verde) La apariencia de las hojas secas de té se caracterizaron cualitativamente, comparándolas con hojas secas estándares. Se evaluó: color, forma y regularidad de las hojas, presencia de fibra y de estacas. Las diferencias obtenidas, se relacionaron con las diferencias producidas por efecto del proceso de fermentación del té. Los licores de té se caracterizaron en base a descriptores de sabor y aroma generados por un panel sensorial entrenado. El color y la astringencia se cuantificaron por medio de una escala lineal no estructurada, comparando con estándares calificados. Con el fin de relacionar el análisis sensorial y la composición química de las distintas variedades de té, se hicieron las determinaciones de humedad, materia seca, extracto acuoso, taninos y cafeína. Se definió el color en función de la materia seca, extracto acuoso y taninos y la astringencia en función del extracto acuoso, materia seca y humedad. El Análisis de Varianza de 3 factores: muestras, jueces, repeticiones señaló que se diferenciaron significativamente 4 grupos de té para astringencia y 3 para color, no existiendo diferencias significativas entre los jueces ni entre repeticiones. Se calcularon mediante análisis de regresión multifactorial, las ecuaciones de color y astringencia en función de las variables químicas determinadas.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[By means of descriptive analysis four varieties of tea (Thea sinensis) were assesed: Argentinean OP (orange pekoe) tea (black), Brazilian OP tea (black), Ceylán OP tea (black) and Darjeeling OP tea (green). The appearance of dry tea leaves were qualitatively characterized comparing with dry leaves standard. The attributes: colour, form, regularity of the leaves, fibre and stem cutting were evaluated The differences obtained were related to the differences produced by the effect of the fermentation process. Flavour and aroma descriptors of the tea liqueur were generated by a trained panel. Colour and astringency were evaluated in comparison with qualified standards using non structured linear scales. In order to relate the sensory analysis and the chemical composition for the different varieties of tea, following determinations were made: chemical moisture, dry material, aqueous extract, tannin and caffeine. Through multifactor regression analysis the equations in relation to the following chemical parameters were determined. Dry material, aqueous extract and tannins for colour and moisture, dry material and aqueous extract for astringency, respectively. Statistical analysis through ANOVA (3 variation sources: samples , judges and replications) showed .for samples four significant different groups for astringency and three different groups for colour. No significant differences between judges or repetitions were found. By multifactor regression analysis of both, colour and astringency, on their dependence of chemist results were calculated in order to asses the corresponding equations.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Té]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[descriptores sensoriales]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[caracterización química]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[componentes principales]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[correlación sensorial]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[química]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Tea]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[sensory descriptors]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[chemical characterization]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[principal components]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[ensory and chemist correlation]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[   <B>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana">Caracterizaci&oacute;n sensorial y qu&iacute;mica de la  calidad de T&Eacute;S <I>(Thea sinensis) </I> consumidos en Chile</font></P> <FONT FACE="Times,Times New Roman" SIZE=2>    <P ALIGN="CENTER"></P> </FONT> </B> </B>    <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Emma Wittig de Penna, Mar&iacute;a Jos&eacute; Z&uacute;&ntilde;iga, Regina Fuenzalida, Reinaldo L&oacute;pez-Planes</font></P>     <P ALIGN="left"><font face="Verdana" size="2">Facultad de Ciencias Qu&iacute;micas y Farmac&eacute;uticas. Universidad de Chile, Santiago, Chile, Universidad  Vicente P&eacute;rez Rosales. Santiago. Chile</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">RESUMEN. </font> </B> <font face="Verdana" size="2">Mediante an&aacute;lisis descriptivo cualitativo, se caracterizaron cuatro variedades de t&eacute; (Thea Sinensis): T&eacute; argentino Orange Pekoe (OP) (negro), T&eacute; Brasil OP (negro), T&eacute; Ceil&aacute;n OP (negro) y T&eacute; Daarjeling OP (verde)  La apariencia de las hojas secas de t&eacute; se caracterizaron cualitativamente, compar&aacute;ndolas con hojas secas  est&aacute;ndares. Se evalu&oacute;: color, forma y regularidad de las hojas, presencia de fibra y de estacas.  Las diferencias obtenidas, se relacionaron con las diferencias producidas por efecto del proceso de fermentaci&oacute;n del t&eacute;. Los licores de t&eacute; se caracterizaron en base a descriptores de sabor y aroma generados por un panel sensorial entrenado. El color y la astringencia se cuantificaron por medio de una escala lineal no estructurada, comparando con est&aacute;ndares calificados. Con el fin de relacionar el an&aacute;lisis sensorial y la composici&oacute;n qu&iacute;mica de las distintas variedades de t&eacute;, se hicieron las determinaciones de humedad, materia seca, extracto acuoso, taninos y cafe&iacute;na.  Se defini&oacute; el color en funci&oacute;n de la materia seca, extracto acuoso y taninos y la astringencia en funci&oacute;n del extracto acuoso, materia seca y humedad. El  An&aacute;lisis de Varianza de 3 factores: muestras, jueces, repeticiones se&ntilde;al&oacute; que se diferenciaron significativamente 4 grupos de t&eacute; para astringencia y 3 para color, no existiendo diferencias significativas entre los jueces ni entre repeticiones. Se calcularon mediante an&aacute;lisis de regresi&oacute;n multifactorial, las ecuaciones de color y astringencia en funci&oacute;n de las variables qu&iacute;micas determinadas.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Palabras clave</font></B><font face="Verdana" size="2">: T&eacute;, descriptores sensoriales, caracterizaci&oacute;n qu&iacute;mica, componentes principales, correlaci&oacute;n sensorial y qu&iacute;mica.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">SUMMARY. Chemical and sensory characterization of tea <I>(Thea sinensis) </I>Consumed in Chile. </font> </B><font face="Verdana" size="2">By means of descriptive analysis four varieties of tea <I>(Thea sinensis) </I>were assesed: Argentinean OP (orange pekoe) tea (black), Brazilian OP tea (black), Ceyl&aacute;n OP tea (black) and Darjeeling OP tea (green).  The appearance of dry tea leaves were qualitatively characterized comparing with dry leaves standard.  The attributes: colour, form, regularity of the leaves, fibre and stem cutting were evaluated  The differences obtained were related to the differences produced by the effect of the fermentation process. Flavour and aroma descriptors of the tea liqueur were generated by a trained panel. Colour and astringency were evaluated in comparison with qualified standards using non structured linear scales. In order to relate the sensory analysis and the chemical composition for the different varieties of tea, following determinations were made: chemical moisture, dry material, aqueous extract, tannin and caffeine. Through multifactor regression analysis the equations in relation to the following chemical parameters were determined. Dry material, aqueous extract and tannins for colour and moisture, dry material and aqueous extract for astringency, respectively. Statistical analysis through ANOVA (3 variation sources:  samples , judges and replications) showed  .for samples four significant different groups for astringency and three different groups  for colour.  No significant differences between judges or repetitions were found. By multifactor regression analysis of both, colour and astringency,  on their dependence of chemist results were calculated in order to asses the corresponding equations.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Key words: </font> </B> <font face="Verdana" size="2">Tea, sensory descriptors, chemical characterization, principal components, sensory and chemist correlation.</font></P>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2"><b>Recibido</b>: 14-06-2004</font><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> <font face="Verdana" size="2"><b>Aceptado</b>: 02-02-2005</font></P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="left"><font face="Verdana" size="2">INTRODUCCION</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Desde hace varios cientos de a&ntilde;os existe la tradici&oacute;n de consumir bebidas estimulantes, costumbre que ha sido muy difundida en varias leyendas orientales,   destacando el casual descubrimiento de la hoja de t&eacute; y las interesantes propiedades de su infuso. Por ser una bebida natural, los orientales no tardaron en estudiarla y masificar su consumo, por lo que no fue dif&iacute;cil su expansi&oacute;n a los pa&iacute;ses  occidentales, donde &quot;tomar t&eacute;&quot; ya se ha hecho parte de su cultura.</font><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">El t&eacute; proviene de la familia <I>Camellia sinensis</I>, que hace unos 5000 a&ntilde;os los chinos descubrieron que pod&iacute;a producir una amplia variedad de sabores y caracter&iacute;sticas.  Esta especie es un &aacute;rbol peque&ntilde;o de hojas perennes de un tono verde  oscuro, brillante; se cultiva con &eacute;xito a diferentes alturas, desde al nivel del mar  hasta alturas superiores a los 1200 metros, en que se producen los mejores cultivos. Requiere de suelos &aacute;cidos con abundantes lluvias (1).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Con el correr del tiempo los chinos perfeccionaron las t&eacute;cnicas de procesamiento generando tres tipos de t&eacute; diferentes: &quot;t&eacute; verde&quot;, no fermentado que se asocia con el color del vino blanco;&quot; t&eacute; Oolong&quot;, al que los chinos llamaron &quot;t&eacute; rojo&quot; debido a la apariencia del licor que se fermenta parcialmente y se asocia con el color del vino rosado; y &quot;t&eacute; negro&quot;, totalmente fermentado, que se asocia con el color del vino tinto (1).</font><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Con el fin de reducir el exceso de humedad, las hojas reci&eacute;n recolectadas se extienden en bandejas y se les aplica directamente una corriente de aire caliente durante 24 horas; de esta forma las hojas perder&aacute;n un 40% de su peso.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">El procesamiento de las hojas es la clave para producir los tipos de t&eacute;. El t&eacute; verde se prepara exponiendo las hojas reci&eacute;n cortadas a la acci&oacute;n r&aacute;pida del vapor de agua para inactivar las oxidasas; luego se desecan para fijar as&iacute; el color verde y se enrollan. En el proceso del t&eacute; negro en cambio, se realiza una fermentaci&oacute;n, pudiendo distinguirse las siguientes etapas:</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Marchitamiento:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> de las hojas expuestas al aire, durante 12-24 horas a no m&aacute;s de 30° C, para volverlas blandas y flexibles. Hay p&eacute;rdidas de humedad y de gl&uacute;cidos, pues contin&uacute;a la respiraci&oacute;n; a la vez que hay liberaci&oacute;n de amino&aacute;cidos.</font></P> <B>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Enrrollamiento:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> en m&aacute;quinas giratorias, durante 0,5 a 1 hora, en que se destruyen las c&eacute;lulas, las mezcla con su jugo permitiendo el contacto de la polifenoloxidasa con los sustratos fen&oacute;licos.  Las hojas, una vez secas se someten a fermentaci&oacute;n.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Fermentaci&oacute;n</font></B><font face="Verdana" size="2">: se realiza a 25-40° C en c&aacute;maras cerradas.</font><font size="2"> </font>  </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Deshidrataci&oacute;n y secado:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> se efect&uacute;a a 95°C, con aire caliente, hasta que las hojas negras ya no se doblan sino se quiebran.  En esta etapa se detiene la fermentaci&oacute;n y se establece la composici&oacute;n qu&iacute;mica definitiva.</font></P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Selecci&oacute;n:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> se emplean tamices o instalaciones neum&aacute;ticas que separan las unidades seg&uacute;n su grosor.  En esta etapa las hojas pueden ser aromatizadas, superponiendo capas de flores frescas trozadas que luego se separan por tamizaci&oacute;n (2,3).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">La composici&oacute;n qu&iacute;mica del t&eacute; var&iacute;a por efecto del procesamiento. Son muchos los compuestos que contiene el t&eacute;, destac&aacute;ndose la cafe&iacute;na, taninos (presente en varias formas) y polifenoles (1).   <a href="#tabl1">La Tabla 1</a>  muestra algunos cambios qu&iacute;micos que sufre la hoja despu&eacute;s de fermentada, los que est&aacute;n principalmente limitados a oxidaciones y condensaciones subsiguientes de los polifenoles (4). La composici&oacute;n qu&iacute;mica le da distintas caracter&iacute;sticas a la infusi&oacute;n del t&eacute;, conocido como &quot;licor de t&eacute;. Cuando se trata el t&eacute; con agua hirviendo las sustancias extra&iacute;das pueden dividirse en cuatro grupos: sales inorg&aacute;nicas, cafe&iacute;na, materia gomosa y sustancias no nitrogenadas que son astringentes y que al reaccionar con sales f&eacute;rricas producen una coloraci&oacute;n verde o azulada  Este &uacute;ltimo grupo comprende las catequinas oxidadas en varios grados de condensaci&oacute;n y las catequinas no oxidadas. El material gomoso y los componentes inorg&aacute;nicos contribuyen poco al sabor y color del infuso y deben considerarse sin importancia en lo que se refiere a las propiedades licorizantes.. La cafe&iacute;na es un componente menor del sabor, aunque tiene importancia porque confiere parte del aspecto opalescente que aparece cuando el licor se enfr&iacute;a (2,6),</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="tabl1"></a>TABLA 1</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Composici&oacute;n qu&iacute;mica de la hoja fresca (t&eacute; verde) y de la hoja procesada  (t&eacute; negro)</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=448> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Compuestos</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Hoja verde (%)</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Hoja procesada (%)</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Insolubles en agua</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Celulosa y fibra cruda</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">7,3</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">7,9</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Prote&iacute;nas</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">15,7</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">16,6</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Lignina</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">6,0</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">6,1</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Almid&oacute;n</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">1,9</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">0,6</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Solubles en agua</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Catequinas y catequin-taninos</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">26,0</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">18,9</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Cafe&iacute;na</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">2,7</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">2,7</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Amino&aacute;cidos</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">8,7</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">10,2</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Az&uacute;cares</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">4,1</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">4,6</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Pectinas</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">12,7</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">11,9</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Cenizas</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">4,9</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">5,2</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="43%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P><font face="Verdana" size="2">Inositol</font></TD> <TD WIDTH="27%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">0,8</font></TD> <TD WIDTH="29%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">-</font></TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR> <DIR> <DIR> <DIR> <DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>(Hart F.L. y Fisher H.J., 1991)  </FONT></P> </DIR> </DIR> </DIR> </DIR> </DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Chile es un gran consumidor de t&eacute;, el que es importado de diferentes pa&iacute;ses, existiendo una oferta bastante variada para los diferentes paladares y presupuestos. Trabajos anteriores mostraron que el consumidor chileno atribu&iacute;a una mejor calidad a aquellos infusos intensamente coloreados, considerando este atributo como de mayor relevancia en relaci&oacute;n al sabor y al aroma (7). Se postula que esta tendencia puede haber cambiado por efecto de la mayor oferta de variedades de t&eacute; y debido al mayor desplazamiento de los chilenos hacia otras culturas que aprecian en forma diferente las caracter&iacute;sticas de esta bebida. Es as&iacute; como se decidi&oacute; hacer una caracterizaci&oacute;n sensorial de las cuatro variedades comerciales de t&eacute; verde y negro m&aacute;s consumidas en Chile, mediante m&eacute;todos cualitativos descriptivos y cuantitativos, y correlacionar esta informaci&oacute;n con la composici&oacute;n qu&iacute;mica de los infusos respectivos. La caracterizaci&oacute;n de las diferentes variedades de t&eacute; constituye una herramienta necesaria para las empresas envasadoras de este producto, ya que permite conocer posibles alteraciones o adulteraciones en la composici&oacute;n de las hojas (7).</font></P> <B>     <P ALIGN="left"><font face="Verdana" size="2">MATERIALES Y METODOS</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Muestras de t&eacute; comercial</font></B><font face="Verdana" size="2">: A =T&eacute; negro Argentino Orange Pekoe (OP) (T&eacute; Club),  B =T&eacute; negro Brasil OP (T&eacute; Samba),  C =T&eacute; negro Ceyl&aacute;n OP (T&eacute; Club),  D =T&eacute; verde Darjeeling OP (Twinnigs).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Est&aacute;ndares de t&eacute;:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> T&eacute; negro Argentino Orange Pekoe (OP), t&eacute; negro Ecuatoriano CTC, t&eacute; negro Brasil OP, t&eacute; negro Ceyl&aacute;n OP, t&eacute; verde Darjeeling OP (4,5).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n qu&iacute;mica: </font> </B><font face="Verdana" size="2">Se realizaron los siguientes an&aacute;lisis en duplicado: humedad (8), materia seca (8), extracto acuoso (m&eacute;todo gravim&eacute;trico), cafe&iacute;na (9,10), taninos (8).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n sensorial</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Entrenamiento del panel sensorial: </font> </B><font face="Verdana" size="2">Se parti&oacute; de un grupo de 13 jueces semientrenados en t&eacute;cnicas de evaluaci&oacute;n sensorial (11,12). Se realizaron  6 sesiones, las tres primeras dedicadas a practicar la t&eacute;cnica de evaluaci&oacute;n de aroma y sabor del licor de t&eacute; (6), consistente en sorber en&eacute;rgicamente hacia la  cavidad bucal el licor, seguido de movimientos envolventes para pasar la fracci&oacute;n arom&aacute;tica hacia la zona retronasal y estimular as&iacute; los receptores olfativos ubicados en la pituitaria amarilla; desarrollar descriptores de aroma y sabor de las muestras de licor de t&eacute;; identificar descriptores de aroma y sabor de los licores est&aacute;ndares de t&eacute;; discutir caracter&iacute;sticas de las hojas secas de los est&aacute;ndares (color, forma y regularidad de las hojas y  presencia de fibra y estacas) y, finalmente familiarizarse con el uso de la escala de cuantificaci&oacute;n de color y astringencia, evaluando los est&aacute;ndares. .En las sesiones siguientes se emplearon muestras similares a los est&aacute;ndares lo que permiti&oacute; conocer la capacidad individual de caracterizar el licor y las hojas de t&eacute;.</font><font size="2"> </font>  </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Al cabo de las seis sesiones se descart&oacute; a tres panelistas por no cumplir con los requisitos necesarios (13,14).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Preparaci&oacute;n de los est&aacute;ndares y muestras de hojas: </font> </B><font face="Verdana" size="2">Se presentaron en platos blancos 10 g de hojas secas de cada muestra, con iluminaci&oacute;n artificial similar a luz diurna (6).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Preparaci&oacute;n del licor de t&eacute; de los est&aacute;ndares y muestras:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> Para cada participante se pesaron 1,4 g  de hojas de t&eacute; en tazas blancas de 80 ml.  Sobre cada una se vertieron 75 ml de agua a 98°C. Se dejaron reposar por 5 minutos. Se filtr&oacute;, recibiendo el filtrado en tazas de iguales caracter&iacute;sticas (6,14).</font><font size="2"> </font> </P> <B>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Evaluaci&oacute;n sensorial de las muestras:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> Se realiz&oacute; en 4 sesiones evaluando  3 muestras cada vez, presentadas aleatoriamente. Para cada muestra se hicieron 3 repeticiones. Los panelistas deb&iacute;an se&ntilde;alar los componentes que percib&iacute;an en las hojas de t&eacute; de las muestras en comparaci&oacute;n con los est&aacute;ndares; identificar descriptores de sabor y aroma del licor de t&eacute; de las muestras y cuantificar color (a 65°C en escala de 1= &aacute;mbar claro a 6= &aacute;mbar oscuro).y astringencia  (escala de 1= leve a 6= intenso) en  comparaci&oacute;n con el licor de los est&aacute;ndares (6).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Evaluaci&oacute;n estad&iacute;stica de los resultados: </font> </B><font face="Verdana" size="2">Los resultados de la evaluaci&oacute;n sensorial de color y astringencia fueron analizados por ANOVA de 3 factores independientes: muestras, jueces y repeticiones (Statgraphics 5.0) seguido por el test de Duncan de comparaci&oacute;n m&uacute;ltiple de promedios. Se comprobaron los requisitos de normalidad y homocedasticidad de esta prueba.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Se correlacionaron los atributos de color y astringencia con la composici&oacute;n qu&iacute;mica a trav&eacute;s de an&aacute;lisis de Regresi&oacute;n M&uacute;ltiple mediante el mismo programa computacional.</font></P> <B>     <P ALIGN="left"><font face="Verdana" size="2">RESULTADOS Y DISCUSION</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n qu&iacute;mica de las muestras de t&eacute;s comerciales. </font> </B><font face="Verdana" size="2">Los resultados de los an&aacute;lisis se presentan en la  <a href="#tabl2">Tabla 2</a>, representando el promedio de 2 repeticiones.</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="tabl2"></a>TABLA 2</b></font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n qu&iacute;mica de las muestras de t&eacute; comerciales (x <U>+</U> DS)</font></P>    <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=486> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>An&aacute;lisis qu&iacute;mico</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>A</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>B</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>C</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>D</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Humedad</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,85 &#177;  0,02</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,80 &#177;  0,03</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>7,70 &#177;  0,04</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>6,29 &#177;  0,02</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Materia seca</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>93,52 &#177;  0,1</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>94,31 &#177;  0,02</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>93,38 &#177;  0,05</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>93,88 &#177;  0,03</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Extracto</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>acuoso</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>26,00 &#177;  1,32</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>26,74 &#177;  0,49</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>22,03 &#177;  0,33</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>37,81 &#177;  0,16</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Cafe&iacute;na</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,18 &#177;  0,04</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2,53 &#177;  0,01</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>6,74 &#177;  0,21</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3,23 &#177;  0,11</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Taninos</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>10,46 &#177;  1,90</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>12,26 &#177;  0,64</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>17,30 &#177;  1,29</FONT></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>15,91 &#177;  0,58</FONT></TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR> <DIR>     <li>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>A = T&eacute; negro Argentino   B = T&eacute; negro Brasil  </FONT>   </P> </li>     <li>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>C = T&eacute; negro Ceylan D = T&eacute; verde Darjeeling  </FONT> </P> </li> </DIR> </DIR>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Datos bibliogr&aacute;ficos sugieren que un t&eacute; de buena calidad no debe superar el 7% de humedad, por lo que todas las muestras, a excepci&oacute;n del t&eacute; Ceyl&aacute;n, cumplir&iacute;an con esta condici&oacute;n. El l&iacute;mite m&aacute;ximo de humedad es 9,3%. Cuando la humedad supera el 11% es probable el desarrollo de mohos, lo que confiere la evoluci&oacute;n de tonos mohosos en el infuso (7,15). Un t&eacute; con menos de 5% de humedad genera un licor pajoso, yerboso o a yerba seca,  de sabor plano.</font><font size="2"> </font>    </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Los valores aceptables de materia seca fluct&uacute;an entre 91% y 95% (15). Las muestras de este estudio est&aacute;n dentro de ese intervalo, presentando mejor calidad las que est&aacute;n cercanas al 93%: A (T&eacute; Argentino) y D (T&eacute; Darjeeling).</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">El extracto acuoso</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> se relaciona con la parte de la hoja que es soluble en agua y es de vital importancia al preparar la infusi&oacute;n. Para un t&eacute; negro de buena calidad (grado 1) debe estar entre 32% y 41,5% (15)  Valores inferiores significa  que el t&eacute; no posee los componentes hidrosolubles caracter&iacute;sticos del licor.  Valores superiores al m&aacute;ximo indicar&iacute;an la presencia de sustancias hidrosolubles no deseadas que constituyen una alteraci&oacute;n del producto, por ejemplo, impurezas externas de las hojas que por efecto del proceso son f&aacute;ciles de aparecer. Seg&uacute;n la Norma chilena (15), las muestras A (T&eacute; Argentino) y B (T&eacute; Brasil) cumplen con el valor m&iacute;nimo (24%) de calidad media (grado 2). La muestra C (Ceyl&aacute;n) no cumple con este requisito para un t&eacute; negro genuino porque est&aacute; por debajo del nivel m&iacute;nimo se&ntilde;alado para grado 3 (24%), pero si cumple con el m&iacute;nimo exigido  de 10% para un t&eacute; comercial (9). Los valores del t&eacute; verde (37,8%) corresponden a  un t&eacute; verde genuino, cuyos valores deben estar entre 33% y 45% (4,9).</font><font size="2"> </font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Al observar los resultados de cafe&iacute;na, s&oacute;lo la muestra B (t&eacute; Brasil) est&aacute; dentro del rango permitido. 1,9 - 3,6 (15).  La muestra A (t&eacute; Argentino) sobrepasa ese m&aacute;ximo. La muestra C (t&eacute; Ceyl&aacute;n) posee niveles de cafe&iacute;na muy altos,  lo que sumado a su valor de extracto acuoso - que, como se mencion&oacute;, equivale a un t&eacute; negro comercial-, corresponde por estos antecedentes a un t&eacute; de mala calidad. Los valores establecidos para t&eacute; verde genuino oscilan entre 1,5 y 4,3, con lo que la muestra D cumplir&iacute;a esta especificaci&oacute;n (4) (9)</font><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Con respecto al contenido de<B> </B>taninos,<B> </B>estos junto con la cafe&iacute;na representan los componentes m&aacute;s importantes del t&eacute;,  Se les atribuye la  astringencia caracter&iacute;stica de esta bebida. Los valores establecidos para t&eacute; negro genuino var&iacute;an entre 7,3 y    15,1 (4,9)<FONT FACE="Times,Times New Roman" COLOR="#ff0000">.</FONT> Los 4 productos difieren bastante en los contenidos de taninos, estando la muestra C (t&eacute; Ceyl&aacute;n) por sobre el valor m&aacute;ximo se&ntilde;alado. No hay valores especificados para &quot;t&eacute; verde genuino&quot;; estos deber&iacute;an ser superiores a los del t&eacute; negro, con lo que la muestra D cumplir&iacute;a este requisito</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n sensorial de muestras de t&eacute;</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n de hojas secas: </font> </B><font face="Verdana" size="2">En la <a href="#tabl3">Tabla 3</a> se presentan los resultados de los 5 est&aacute;ndares y en la  <a href="#tabl4">Tabla 4</a> los de las 4 muestras del estudio.</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="tabl3"></a>TABLA 3</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n sensorial de las hojas secas de cinco est&aacute;ndares.de variedades de t&eacute;</font></P>     <CENTER> <TABLE CELLSPACING=0 CELLPADDING=4 WIDTH=578 style="border-collapse: collapse" bordercolor="#111111"> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Atributo</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P1</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P2</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P3</FONT></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P4</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P5</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Color de las</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2> hojas</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Marr&oacute;n negruzco</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Marr&oacute;n rojiza</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Negro levemente</FONT></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Negro</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>marr&oacute;n</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Verdoso</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>marr&oacute;n</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Forma de</FONT><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>las hojas</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Achatada (plana)</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Fina molida</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Enrulada</FONT></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Enrulada</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>larga</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Larga, levemente</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Enrulada</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Regularidad</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>de las hojas</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Irregular</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Uniforme</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Levemente</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>irregular</FONT></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Uniforme</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Levemente</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Irregular</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Presencia</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>de fibra</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Notoria presencia</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>de fibras</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Muy fibroso</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>No hay fibras</FONT></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>No hay fibras</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>No hay fibras</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Presencia de</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>estacas</FONT></TD> <TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Existe presencia</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>de estacas</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>(peque&ntilde;os palos</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>m&aacute;s claros)</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>No hay estacas</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>(t&eacute; limpio)</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Muchas estacas</FONT></TD> <TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>No hay estacas</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>No hay estacas, s&oacute;lo presencia de brotes</FONT></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <FONT face="Verdana" size=2>P1= t&eacute; negro Argentino OP; P2= t&eacute; negro Ecuatoriano CTC; P3= t&eacute; negro Brasil OP; </FONT> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <FONT face="Verdana" size=2>P4= t&eacute; negro Ceyl&aacute;n  OP;  P5= t&eacute; verde Darjeeling OP </FONT> </P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2><b><a name="tabl4"></a>TABLA 4</b></FONT><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Caracterizaci&oacute;n sensorial de las hojas secas de las muestras de t&eacute; en estudio</FONT><font size="2"> </font> </P>     <div align="center">       <center> <TABLE BORDER="1" CELLSPACING=0 CELLPADDING=4 WIDTH=578 style="border-collapse: collapse" bordercolor="#111111"> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Atributo</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">A</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">B</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">C</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">D</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Color de las hojas</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Marr&oacute;n negruzco</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Negro levemente marr&oacute;n</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Negro</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Verdoso marr&oacute;n</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Forma de las hojas</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Achatada (plana)</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Enrulada, semi achatada</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Enrulada, larga</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Levemente enrulada</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Regularidad de las hojas</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Irregular</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Levemente irregular</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Regular</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Levemente irregular</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Presencia de fibra</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Bastante fibra</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">No hay fibras</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">No hay fibras</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Sin fibras</font></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Presencia de estacas</font></TD> <TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Existe notoria presencia de estacas</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Muchas estacas</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">No hay estacas</font></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Presencia de brotes.  Pocas estacas</font></TD> </TR> </TABLE>    </center> </div>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <FONT face="Verdana" size=2>A = T&eacute; negro Argentino   B = T&eacute; negro Brasil</FONT><font size="2"> </font>    </P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <FONT face="Verdana" size=2>C = T&eacute; negro Ceylan D = T&eacute; verde Darjeeling</FONT></P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">&nbsp;</P>     <P ALIGN="center" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0"> <FONT face="Verdana" size=2><b><a name="tabl5"></a>TABLA 5</b></FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"><FONT face="Verdana" size=2>Descriptores generados para cinco est&aacute;ndares.de variedades de t&eacute;</FONT><font size="2"> </font> </P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=477> <TR><TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>P1</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P2</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P3</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P4</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>P5</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Tono yerboso</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Seco</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Tono yerboso</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Robusto</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Amargo</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Met&aacute;lico</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Pajoso</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Dulz&oacute;n</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Delicado</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Fuerte</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Con cuerpo</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Afrutado</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Equilibrado</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Muy arom&aacute;tico</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Suave</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Con cuerpo</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Amargo</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Con cuerpo</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Tostado</FONT></TD> <TD WIDTH="16%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>P1= t&eacute; negro Argentino OP; P2= t&eacute; negro Ecuatoriano CTC; P3= t&eacute; negro Brasil OP;  </FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>P4= t&eacute; negro Ceyl&aacute;n  OP;  P5= t&eacute; verde Darjeeling OP  </FONT> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Como puede observarse no hubo grandes diferencias entre estos descriptores y los est&aacute;ndares, lo que significa que los jueces fueron capaces de identificar y discriminar las caracter&iacute;sticas de cada tipo de hoja,  que difer&iacute;an de ellos en las marcas.  Por  lo que se deduce que independiente del productor, el proceso de cada variedad de t&eacute; es determinante en la caracterizaci&oacute;n de &eacute;ste.</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Caracterizaci&oacute;n del licor de t&eacute;:</font></B><font size="2"> </font>   <font face="Verdana" size="2">   El aroma y sabor del licor de t&eacute; se evaluaron juntos pues est&aacute;n &iacute;ntimamente relacionados, m&aacute;s a&uacute;n cuando la evaluaci&oacute;n se realiza aspirando profundamente por la boca y luego expirando el aire por la nariz.  En la zona buco-faringea se concentran los aromas que junto con la percepci&oacute;n sobre la lengua da la percepci&oacute;n final del producto (12)<FONT FACE="Times,Times New Roman" COLOR="#ff0000">.</FONT> En la  <a href="#tabl6">Tabla 6</a> se presenta la descripci&oacute;n cualitativa de las muestras del estudio. Se observ&oacute; que los t&eacute;rminos empleados aumentaron respecto a los entregados para los est&aacute;ndares (<a href="#tabl5">Tabla 5</a>). Es as&iacute;, como se presenta, el descriptor &quot;yerboso&quot;, que probablemente se relaciona con la sensaci&oacute;n que producen las infusiones de yerbas naturales secas, que en trabajos anteriores fue se&ntilde;alado como &quot;pajoso&quot;.</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="tabl6"></a>TABLA 6</b></font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Descriptores generados para el aroma y el sabor del licor de t&eacute; de las muestras en estudio.</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=382> <TR><TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>A</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>B</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>C</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>D</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Yerboso</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Dulz&oacute;n</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Tostado</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Fuerte</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Met&aacute;lico</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Suave</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Tierroso</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Verde</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Amargo</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Con cuerpo</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Robusto</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Arom&aacute;tico</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Grueso</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Amargo</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Equilibrado</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Amargo</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Tostado</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Afrutado</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Con car&aacute;cter</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Con cuerpo</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Acido</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Agrio</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Con cuerpo</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Plano</FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Suave</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Seco</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Amargo</FONT></TD> <TD WIDTH="25%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR> <DIR>     <li>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>A = T&eacute; negro Argentino   B = T&eacute; negro Brasil  </FONT>   </P> </li>     <li>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>C = T&eacute; negro Ceylan D = T&eacute; verde Darjeeling  </FONT></P> </li> </DIR> </DIR>  <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Cuantificaci&oacute;n de color: </font> </B><font face="Verdana" size="2">Para facilitar el uso de la escala  (13) y mejorar la precisi&oacute;n, se intercalaron los cinco licores est&aacute;ndares aumentando los puntos entre 4,25 y 4,75, debido a que en ese intervalo se encuentra la mayor&iacute;a de las infusiones de t&eacute;  Se realizaron an&aacute;lisis de varianza para ambos atributos, considerando el efecto de los jueces, muestras y repeticiones (<a href="#tabl7">Tabla 7</a>). Los<B> </B>resultados para cada muestra se presentan en la  <a href="#tabl8">Tabla 8</a> y corresponden al promedio de 3 repeticiones. Esta Tabla incluye los resultados del test de Duncan de comparaciones m&uacute;ltiples.</font><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="tabl7"></a>TABLA 7</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">ANOVA para color y astringencia de muestras comerciales de t&eacute;</font></P>    ]]></body>
<body><![CDATA[<CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=439> <TR><TD WIDTH="38%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Fuente de</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Color</FONT></TD> <TD WIDTH="34%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Astringencia</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="38%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Variaci&oacute;n</FONT></P>     <P ALIGN="CENTER">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="34%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Efectos</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Valor F</FONT></TD> <TD WIDTH="24%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Significancia</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Valor F</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Significancia</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Medidos</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="24%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>&nbsp;</TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">&nbsp;</TD> </TR> <TR><TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Juez</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,67</FONT></TD> <TD WIDTH="24%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,7339</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1.559</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,1371</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Muestra</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1861,178</FONT></TD> <TD WIDTH="24%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>785,069</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Repeticion</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,526</FONT></TD> <TD WIDTH="24%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,2222</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,626</FONT></TD> <TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,2037</FONT></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Como puede verse en el extremo izquierdo de la escala (entre 1 y 2)   se ubica s&oacute;lo el t&eacute; verde, que presenta un color bastante diferente, poco frecuente. Las otras tres muestras obtuvieron valores entre 4,38 y 4,86.</font><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Es importante se&ntilde;alar que la temperatura de las muestras es un factor muy definitorio de la evaluaci&oacute;n del color  porque a medida que la temperatura disminuye aparece una capa opalescente en el licor debido a la formaci&oacute;n de un complejo entre la cafe&iacute;na y las sustancias polifen&oacute;licas (6,10). Esta opacidad impide diferenciar con claridad el color, sobretodo cuando se encuentra dentro del rango frecuente de la escala mencionado anteriormente (6).</font><font size="2"> </font>   </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Las diferencias encontradas entre dos muestras de la misma variedad reflejan la variabilidad de los productos seg&uacute;n procedencia, marca y probablemente en composici&oacute;n y grado de pureza (4,6).</font></P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Cuantificaci&oacute;n de astringencia: </font> </B><font face="Verdana" size="2">Los valores de la <a href="#tabl8">Tabla 8</a> incluyen las evaluaciones de astringencia, teniendo como referencia la escala de est&aacute;ndares (6). Los valores fluctuaron entre 1,4 y 5,6 correspondiendo las cifras mostradas como las significativas. Este es uno de los atributos m&aacute;s complejos de evaluar, pues involucra la aspereza y sequedad, atributos que no siempre son f&aacute;ciles de distinguir. Adem&aacute;s es un atributo dif&iacute;cil de neutralizar ya que insensibiliza los receptores t&aacute;ctiles y kinest&eacute;sicos.</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="tabl8"></a>TABLA 8</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Comparaciones m&uacute;ltiples de color y astringencia (x ± DS) de las muestras en estudio (3 repeticiones)</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=477> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Atributo</FONT></TD> <TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>A</FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>B</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>C</FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>D</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Color</FONT></TD> <TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,81 <U>+</U> 0,15<SUP>a</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,38 <U>+</U> 0,14<SUP>b</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,86 <U>+</U> 0,11<SUP>a</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>2,18 ± 0,22<SUP>c</SUP></FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="21%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Astringencia</FONT></TD> <TD WIDTH="18%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>1,37 <U>+</U> 0,31<SUP>a</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>3,35 <U>+</U> 0,44<SUP>b</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>4,37 <U>+</U> 0,34<SUP>c</SUP></FONT></TD> <TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>5,56 <U>+</U> 0,29<SUP>d</SUP></FONT></TD> </TR> </TABLE> </CENTER>      <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>Super&iacute;ndices iguales indica que no hay diferencias significativas entre muestras (p=0,05)  </FONT></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>A = T&eacute; negro Argentino   B = T&eacute; negro Brasil  </FONT>   </P>     <P ALIGN="JUSTIFY" style="margin-top: 0; margin-bottom: 0">  <FONT face="Verdana" size=2>C = T&eacute; negro Ceylan D = T&eacute; verde Darjeeling  </FONT></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">An&aacute;lisis de regresi&oacute;n m&uacute;ltiple: </font> </B><font face="Verdana" size="2">Se relacionaron los atributos de color y astringencia con los resultados de los an&aacute;lisis qu&iacute;micos: humedad, materia seca, extracto acuoso, cafe&iacute;na y taninos., mediante matrices de correlaciones m&uacute;ltiples (<a href="#tabl9">Tabla 9</a>).<FONT FACE="Times,Times New Roman" COLOR="#ff0000"> </FONT>Al eliminar<FONT FACE="Times,Times New Roman" COLOR="#ff0000"> </FONT>las variables no significativas de cada modelo se obtienen las siguientes ecuaciones de regresi&oacute;n para astringencia y color, respectivamente:</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">ASTRINGENCIA</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> = -260 + 0,15 (extracto acuoso) + 3,4 (humedad) + 2,5 (materia seca)</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Coeficiente de correlaci&oacute;n: 0,98. Error est&aacute;ndar = 0,25 Valor de Durbin Watson = 2,3  (rango aceptable 1,5-2,4).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Este valor del Durbin y Watson asegura el cumplimiento del requisito de independencia de los residuos y conjuntamente con el coeficiente de correlaci&oacute;n alto justifica la validez del modelo<FONT COLOR="#0000ff">. </FONT></font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Las cifras que muestran los coeficientes de las variables son las significativas con un 95% de confianza<FONT COLOR="#0000ff">. </FONT></font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">COLOR</font></B><font size="2"> </font>  <font face="Verdana" size="2">  =  22  –  0,12 (materia seca)  –  0,17 (extracto acuoso)  –  0,11 (taninos)</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Coeficiente  de determinaci&oacute;n = 0,98; Coeficiente de correlaci&oacute;n = 0,99. Error est&aacute;ndar del estimado = 0,1 Valor de Durbin Watson 1,99<I> </I>(rango aceptable 1,5-2,4).</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">De esta forma se puede explicar la dependencia de la astringencia respecto a  tres variables qu&iacute;micas: extracto acuoso, humedad y materia seca. Es extra&ntilde;o que la relaci&oacute;n de la astringencia con el contenido de taninos no haya resultado significativa, ya que est&aacute; descrito que los polifenoles son causantes de sensaciones astringentes (1,2,4), tal vez podr&iacute;a deberse al efecto de otros componentes del sabor, por ejemplo el descrito como pasto seco o yerboso que al ser muy intenso enmascara la astringencia de la muestra, junto a la presencia de catequin-taninos que se perciben menos astringentes (7,16)<FONT COLOR="#ff0000">. </FONT></font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">En el caso del color, el modelo muestra la dependencia de &eacute;ste con el extracto acuoso, que corresponde a la fracci&oacute;n soluble de las hojas, las que dan la pigmentaci&oacute;n a la soluci&oacute;n. La materia seca afecta en igual sentido ya que al absorber humedad, deja menos agua libre para los compuestos hidrosolubles que dan el color al licor de t&eacute;.</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="tabl9"></a>TABLA 9</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">Matriz de correlaciones m&uacute;ltiples entre an&aacute;lisis qu&iacute;micos  versus color y astringencia</font></P>     <CENTER><TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=4 WIDTH=335> <TR><TD WIDTH="32%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>An&aacute;lisis qu&iacute;mico</FONT></TD> <TD WIDTH="39%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Astringencia (valor p)</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>Color (valor p)</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="32%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Constante</FONT></TD> <TD WIDTH="39%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0065</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="32%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Cafe&iacute;na</FONT></TD> <TD WIDTH="39%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,1566</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,2286</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="32%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Extracto acuoso</FONT></TD> <TD WIDTH="39%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="32%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Humedad</FONT></TD> <TD WIDTH="39%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,4535</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="32%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Materia Seca</FONT></TD> <TD WIDTH="39%" VALIGN="TOP">     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0319</FONT></TD> </TR> <TR><TD WIDTH="32%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="JUSTIFY"> <FONT face="Verdana" size=2>Taninos</FONT></TD> <TD WIDTH="39%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,2562</FONT></TD> <TD WIDTH="28%" VALIGN="TOP">     <P ALIGN="CENTER"> <FONT face="Verdana" size=2>0,0000</FONT></TD> </TR> </TABLE> </CENTER> <DIR> <DIR>     <li>      <P ALIGN="JUSTIFY">  <FONT face="Verdana" size=2>Valores de p &gt;0,05  son no significativos  </FONT></P>  </li> <DIR> <DIR> <DIR> <DIR> <DIR>  <FONT FACE="Times,Times New Roman" SIZE=2>     <P ALIGN="JUSTIFY"></P></DIR> </DIR> </DIR> </DIR> </DIR> </DIR> </DIR>  </FONT><B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">An&aacute;lisis de componentes principales: </font> </B><font face="Verdana" size="2">El prop&oacute;sito de este an&aacute;lisis fue obtener combinaciones lineales de las 7 variables cuantificadas que den cuenta de la variabilidad en los datos.  En este caso los dos primeros componentes explican  el 95,16% de la variabilidad total de los datos.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Las ecuaciones de los 2 componentes principales son.:</font></P> <B>    ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Primer componente:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> Y1  =  0,06 (astringencia)  +  0,50 (cafe&iacute;na)  +  0,26 (color) – 0,34 (extracto acuoso)  +  0,48 (humedad)  –  0,49 (materia seca)  + 0,30(taninos)</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Segundo componente:</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> Y2  =  - 0,57 (astringencia)  +  0,009 (cafe&iacute;na)  +  0,50 (color) – 0,41 (extracto acuoso)  -  0,21 (humedad)  +  0,013 (materia seca) - 0,46 (taninos)</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">El an&aacute;lisis de los coeficientes de los modelos de los componentes principales se hace teniendo en cuenta los coeficientes estandarizados mayores o muy cercanos a 0,5 de donde el primer componente es una dimensi&oacute;n de la variable  cafe&iacute;na, materia seca  y humedad. El segundo componente es una dimensi&oacute;n de la<FONT FACE="Times,Times New Roman" COLOR="#0000ff"> </FONT>variable astringencia fundamentalmente, seguida de color y taninos en menor grado. Las cifras que muestran los coeficientes de las variables son las significativas con un 95% de confianza. Como puede observarse, en el an&aacute;lisis de componentes principales, aparece el efecto de taninos (valor 0,46) casi en el l&iacute;mite de participaci&oacute;n (valor 0,5) lo que demuestra su baja participaci&oacute;n en este segundo componente.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">En la <a href="#fig1">Figura 1</a> se presentan los resultados del an&aacute;lisis  discriminante: se observa  que  la  muestra  A (t&eacute; Argentino) est&aacute;  m&aacute;s  influenciada  por la variable color (valor alto), la muestra B (t&eacute; Brasil) por bajos valores de cafe&iacute;na, la muestra C (t&eacute; Ceyl&aacute;n) por alta cafe&iacute;na, color y astringencia, lo que se correlaciona directamente con los resultados sensoriales. Y finalmente la muestra D (t&eacute; verde) present&oacute; gran dependencia de la  astringencia,  siendo bajo en color y  cafe&iacute;na. Estos resultados concuerdan con publicaciones recientes  (16).</font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2"><b><a name="fig1"></a>FIGURA 1</b></font></P>     <P ALIGN="CENTER"><font face="Verdana" size="2">An&aacute;lisis discriminante de las 4 muestras de t&eacute; comercial</font></P> <FONT FACE="Arial"> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"></P>     <P ALIGN="center"> <img border="0" src="/img/fbpe/Alan/v55n1/Art13fig1.jpg" width="556" height="375"></P> </B></FONT> <B>    
<P ALIGN="left"><font face="Verdana" size="2">CONCLUSIONES</font></P> </B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Las muestras de t&eacute; se caracterizaron en forma cualitativa por medio de descriptores para las hojas secas, aroma y sabor del licor de t&eacute;, y en forma cuantitativa para los atributos de dolor y astringencia del infuso.</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">La caracterizaci&oacute;n sensorial cualitativa de las hojas de t&eacute; permiti&oacute; identificar propiedades de las hojas seg&uacute;n la variedad de t&eacute; y el tipo de proceso aplicado.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">El panel sensorial entrenado diferenci&oacute; significativamente (p&#163; 0,05) color y astringencia de las cuatro muestras, distingui&eacute;ndose tres grupos distintos para el color y cuatro grupos para el caso de la astringencia.  Esto significa que las muestras de t&eacute; Argentino y de t&eacute; Ceyl&aacute;n no se percibieron de color diferente y que, las 4 muestras se percibieron diferentes en astringencia.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">La composici&oacute;n qu&iacute;mica de las hojas define claramente las diferencias percibidas sensorialmente. Es as&iacute; como la astringencia est&aacute; relacionada con el contenido de extracto acuoso, humedad y materia seca.  En cambio el color depende significativamente de la materia seca, extracto acuoso y taninos.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Los modelos obtenidos son:</font></P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">ASTRINGENCIA</font></B><font size="2"> </font> <font face="Verdana" size="2"> = -260 + 0,15 (extracto acuoso) + 3,4 (humedad) + 2,5 (materia seca).</font><font size="2"> </font> </P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Coeficiente de correlaci&oacute;n: 0,98</font><font size="2"> </font> </P> <B>    <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">COLOR</font></B><font size="2"> </font>  <font face="Verdana" size="2">  =  22  –  0,12 (materia seca) –  0,17 (extracto acuoso)  –  0,11 (taninos)</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Coeficiente de correlaci&oacute;n: 0,99</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">El an&aacute;lisis multivariado de componentes principales permiti&oacute; caracterizar al t&eacute; por combinaciones de variables donde s&oacute;lo algunas son significativas.  Se obtuvieron dos componentes principales, de donde el primer componente es una dimensi&oacute;n de la variable  cafe&iacute;na, materia seca  y humedad. Mientras que el segundo componente es una dimensi&oacute;n de la variable astringencia fundamentalmente y de las variables color y tanino en segundo lugar.</font></P>     <P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">La caracterizaci&oacute;n del t&eacute; es una herramienta importante en la industria para conocer posibles alteraciones o adulteraciones en la composici&oacute;n de las hojas.</font></P>     ]]></body>
<body><![CDATA[<P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">Se sugiere hacer similares evaluaciones de licor de t&eacute; con otras variedades con el fin de obtener un modelo de regresi&oacute;n que permitiera generalizar la tendencia encontrada en este estudio.</font></P> <B>     <P ALIGN="left"><font face="Verdana" size="2">REFERENCIAS</font></P>  </B>    <!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">1. Harper C.R. The cultura and marketing of tea. Oxford University  Press.  Londres, Inglaterra. 1955.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455826&pid=S0004-0622200500010001300001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">2. Werkhoven J.  Tea processing  Publicado por FAO.  Roma. 1974; p. 4-24, 124- 141    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455827&pid=S0004-0622200500010001300002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->.</font></P>     <!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">3. Schmidt-Hebbel H. Avances en Ciencias y Tecnolog&iacute;a de los Alimentos.  Editado por Merck Qu&iacute;mica Chilena.  Santiago 1981; p.186-188.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455829&pid=S0004-0622200500010001300003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">4. Hart FL y  Fisher HJ.  An&aacute;lisis Moderno de los Alimentos. Editorial Acribia, Espa&ntilde;a. 1991. p. 118-120.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455830&pid=S0004-0622200500010001300004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">5. Alfaro R.  Algunas consideraciones acerca de la calidad del t&eacute; consumido en Chile.  Alimentos 1980; 5 (3).  p.236 -266.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455831&pid=S0004-0622200500010001300005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">6. Romero M. Comunicaci&oacute;n personal. T&eacute; Club. Unileber Bestfoods Chile. 1998.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455832&pid=S0004-0622200500010001300006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">7. Fuenzalida R, Alfaro R, Wittig de Penna E. Calidad de t&eacute; consumido en Chile. Rev Chil Nutr. 1982; 10:1. p. 35-42.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455833&pid=S0004-0622200500010001300007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">8. NCh 1245. Of 77.  T&eacute;.  M&eacute;todos de Ensayo. INN (Instituto Nacional de Normalizaci&oacute;n). Chile, 1977.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455834&pid=S0004-0622200500010001300008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">9. Egan H, Kirk R, Sawyer R.  An&aacute;lisis Qu&iacute;mico de Alimentos. Pearson. Compa&ntilde;&iacute;a Editorial Continental. M&eacute;xico. 1991; p. 295-300.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455835&pid=S0004-0622200500010001300009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">10. Kuhr S, Engelhardt UH. Determination of flavonols, theogallin, gallic acid and caffeine in tea using HPLC.  Zeitschrift f&uuml;r Lebensmittel -Untersuchung und Forschung. 1991; 192, p. 526-529.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455836&pid=S0004-0622200500010001300010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">11.  Wittig de Penna Emma.  Evaluaci&oacute;n Sensorial, una metodolog&iacute;a actual para tecnolog&iacute;a de alimentos. Talleres Gr&aacute;ficos USACH, Santiago, Chile, 1981; pp. 41, 123.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455837&pid=S0004-0622200500010001300011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">12. Jellinek G. Sensory  evaluation of food. Theory  and Practice.  Ellis Horwood  Publishers. VCH, 1985; p. 67-68, 348-387.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455838&pid=S0004-0622200500010001300012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">13. International Standard ISO 8586 -1. Sensory analysis – Methodology– Evaluation of food products by method using scales. 1993.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455839&pid=S0004-0622200500010001300013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">14. International Standard ISO 3103 - 2. Tea - preparation of liquor for use in sensory tests. 1977.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455840&pid=S0004-0622200500010001300014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">15. NCh 1244. Of 77. T&eacute; negro- Requisitos. INN (Instituto Nacional de  Normalizaci&oacute;n). Chile. 1977.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455841&pid=S0004-0622200500010001300015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><P ALIGN="JUSTIFY"><font face="Verdana" size="2">16. Valera P, Pablos F, Gonz&aacute;lez AG.  Clasification of tea samples by their chemical composition using discriminant analysis. Talanta 1996. 43:3, p. 415-419.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=455842&pid=S0004-0622200500010001300016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Harper]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The cultura and marketing of tea]]></source>
<year>1955</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Oxford University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>.</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Werkhoven]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Tea processing Publicado por FAO]]></source>
<year>1974</year>
<page-range>4-24, 124- 14</page-range><publisher-loc><![CDATA[Roma ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Schmidt-Hebbel]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Avances en Ciencias y Tecnología de los Alimentos]]></source>
<year>1981</year>
<publisher-loc><![CDATA[Santiago ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editado por Merck Química Chilena]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hart]]></surname>
<given-names><![CDATA[FL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fisher]]></surname>
<given-names><![CDATA[HJ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Análisis Moderno de los Alimentos]]></source>
<year>1991</year>
<page-range>118-120</page-range><publisher-name><![CDATA[Editorial Acribia,]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alfaro]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Algunas consideraciones acerca de la calidad del té consumido en Chile]]></article-title>
<source><![CDATA[Alimentos]]></source>
<year>1980</year>
<volume>5</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>236 -266</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Romero]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Comunicación personal. Té Club]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-name><![CDATA[Unileber Bestfoods]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fuenzalida]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Alfaro]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Wittig de Penna]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Calidad de té consumido en Chile]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Chil Nutr]]></source>
<year>1982</year>
<volume>10</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>35-42</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="">
<collab>INN (Instituto Nacional de Normalización</collab>
<source><![CDATA[Té. Métodos de Ensayo]]></source>
<year>1977</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Egan]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kirk]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sawyer]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Análisis Químico de Alimentos]]></source>
<year>1991</year>
<page-range>295-300</page-range><publisher-name><![CDATA[Pearson. Compañía Editorial Continental]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kuhr]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Engelhardt]]></surname>
<given-names><![CDATA[UH]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Determination of flavonols, theogallin, gallic acid and caffeine in tea using HPLC]]></article-title>
<source><![CDATA[Zeitschrift für Lebensmittel -Untersuchung und Forschung.]]></source>
<year>1991</year>
<volume>192</volume>
<page-range>526-529</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wittig de Penna]]></surname>
<given-names><![CDATA[Emma]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Evaluación Sensorial, una metodología actual para tecnología de alimentos: Talleres Gráficos USACH]]></source>
<year>1981</year>
<page-range>. 41, 123</page-range><publisher-loc><![CDATA[Santiago ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jellinek]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Sensory evaluation of food: Theory and Practice]]></source>
<year>1985</year>
<page-range>67-68, 348-387</page-range><publisher-name><![CDATA[Ellis Horwood Publishers. VCH]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="">
<source><![CDATA[. Sensory analysis - Methodology- Evaluation of food products by method using scales]]></source>
<year>1993</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="">
<source><![CDATA[Tea - preparation of liquor for use in sensory tests.]]></source>
<year>1977</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="">
<collab>INN (Instituto Nacional de Normalización</collab>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>1977</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Valera]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pablos]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[González]]></surname>
<given-names><![CDATA[AG]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Clasification of tea samples by their chemical composition using discriminant analysis]]></article-title>
<source><![CDATA[Talanta]]></source>
<year>1996</year>
<volume>43</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>415-419</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
