<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0798-4324</journal-id>
<journal-title><![CDATA[EPISTEME]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[EPISTEME]]></abbrev-journal-title>
<issn>0798-4324</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[INSTITUTO DE FILOSOFIA UCV]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0798-43242016000200002</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Alma y cuerpo: piloto y navío: Sobre una antigua analogía]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Soul and body: pilot and ship: About an ancient analogy]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aoiz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Javier]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad Simón Bolívar Departamento de Filosofía ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2016</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2016</year>
</pub-date>
<volume>36</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>1</fpage>
<lpage>17</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0798-43242016000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0798-43242016000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://ve.scielo.org/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0798-43242016000200002&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Descartes introduce en las Meditaciones Metafísicas la noción de cuerpo propio a partir de la recusación de una analogía náutica proveniente del De anima (413a8-9) de Aristóteles. El artículo analiza este pasaje aristotélico, la historia de la analogía y el uso que de ella hace Descartes para destacar que la pasividad de las percepciones y el dolor constituyen la manifestación primordial del cuerpo propio. Filósofos contemporáneos como L. Landgrebe y L. O´Brien sostienen, por el contrario, que la titularidad del cuerpo propio se fundamenta en el automovimiento y en la conciencia que los agentes poseen de sus acciones básicas.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Descartes introduces in his Meditations on first philosophy the notion of ‘self-body’ from the rejection of a nautical analogy from Aristotle’s De anima (413a8-9). In the paper I analyze this Aristotelian passage, the history of analogy and Descartes' use of it in order to emphasize that pain and the passivity of perceptions constitute the primordial manifestation of the self-body. Contemporary philosophers such as L. Landgrebe and L. O'Brien argue, on the contrary, that the ownership of the self-body is based on the self-movement and the consciousness that the agents possess of their basic actions.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Aristóteles]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Analogía náutica]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Descartes]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Aristotle]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Nautical Analogy]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Descartes]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align=center style='margin-right:16.5pt; margin-left:0cm;'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'> <span style='line-height: 115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>Alma y cuerpo: piloto y navío. Sobre una antigua analogía<sup>1</sup></span><sup><span style='font-size:12.0pt; line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></sup></b></p>      <p align=center><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:black; mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Javier Aoiz</font></span><sup><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></sup></p>      <p align=center style='text-align:justify; '> <span style='font-family: "Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">  Universidad Simón Bolívar. Departamento de Filosofía. Correo del autor: <span style='mso-spacerun:yes'> </span></font><a href="file:///C:/Users/Saúl/Downloads/post-filo@usb.ve" style="color: blue; text-decoration: underline; text-underline: single"><font size="2">post-filo@usb.ve  </font> </a><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'> <font size="2">Resumen</font></span></b><font size="2"><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>:<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span></span></i><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>Descartes<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>introduce<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Meditaciones<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Metafísicas<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span></i>la<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>noción<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>cuerpo propio a partir de la recusación de una analogía náutica proveniente del <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De anima </i>(413a8-9) de Aristóteles. El artículo analiza este pasaje aristotélico, la historia de la analogía y el uso que de ella hace Descartes para destacar que la pasividad de las percepciones y el dolor constituyen la manifestación primordial del cuerpo <span style='letter-spacing:-.15pt'>propio. </span>Filósofos contemporáneos como L. Landgrebe y</span></font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language: ES-VE'><font size="2"> </font> <span style='color:#231F20'><font size="2">L. O´Brien sostienen, por el contrario, que la titularidad del cuerpo propio se fundamenta en el automovimiento y en la conciencia que los agentes poseen de sus acciones básicas.</font></span><o:p></o:p></span></p>      <p style='margin-right:0cm;margin-left:0cm;text-align:justify;'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:10.0pt; line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language: ES-VE'>Palabras clave:</span></b><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'> </span></i><span style='font-size:10.0pt; line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language: ES-VE'>Aristóteles, Analogía náutica, Descartes</span><span style='font-size: 10.0pt;line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language: ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p align=center style='margin-right:16.5pt; margin-left:0cm;'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20'><font size="2">Soul and<span style='letter-spacing:-.2pt'> body: </span>pilot and <span style='letter-spacing:-.25pt'>ship. </span>About an ancient analogy</font></span><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif'><o:p></o:p></span></b></p>      <p style='margin-right:5.55pt;margin-left:0cm;text-align:justify;'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20'><font size="2">Abstract:</font></span></b><font size="2"><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;letter-spacing:-.3pt'> </span></i><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20'>Descartes<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>introduces<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>in<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>his<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Meditations<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>on<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>first<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>philosophy<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span></i>the<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>notion<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>of ‘self-body’ from the rejection of a nautical analogy from <span style='letter-spacing:-.15pt'>Aristotle’s </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>De anima </i>(413a8-9).<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>In<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>the<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>paper<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>I<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>analyze<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>this<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Aristotelian<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>passage,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>the<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>history<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>of<span style='letter-spacing:.85pt'> </span>analogy and Descartes' use of it in order to emphasize that pain and the passivity of perceptions constitute the primordial manifestation of the self-body. Contemporary philosophers such as L. Landgrebe and L. O'Brien argue, on the</span></font><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif'><font size="2"> </font> <span style='color:#231F20'> <font size="2">contrary, that the ownership of the self-body is based on the self-movement and the consciousness that the agents possess of their basic actions.</font><o:p></o:p></span></span></p>      <p style='margin-right:5.55pt;margin-left:0cm;text-align:justify;'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20'><font size="2">Keywords:</font></span></b><font size="2"><i style='mso-bidi-font-style:normal'><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20'> </span></i></font><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20'><font size="2">Aristotle, Nautical Analogy, Descartes</font></span><span lang=EN-US style='font-family:"Verdana",sans-serif'><o:p></o:p></span></p>      <p style='margin-right:0cm;margin-left:0cm;text-align:justify;'><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>Recibido: 16-02-16. Aceptado: 15-03-16.</span><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">El<span style='letter-spacing:-.8pt'> </span>nombre<span style='letter-spacing:-.8pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.85pt'> </span>Descartes<span style='letter-spacing:-.85pt'> </span>está<span style='letter-spacing:-.85pt'> </span>unido<span style='letter-spacing:-.85pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.8pt'> </span>dualismo<span style='letter-spacing:-.8pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.85pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.85pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.85pt'> </span>contraposición<span style='letter-spacing:-.95pt'> </span>entre mente, <i style='mso-bidi-font-style: normal'>res cogitans</i>, y cuerpo, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>res extensa</i>. Algunos contemporáneos objetaron a<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>Descartes<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>tal<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>contraposición<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>traslucía<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>angelismo,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>decir,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>asimilación de la naturaleza humana a la de los ángeles, espíritus puros que no informan materia alguna ni están sometidos al tiempo y al movimiento y poseen un entendimiento, siempre en <span style='letter-spacing:-.15pt'>acto, </span>que les provee de un conocimiento intuitivo, innato<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>e<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>independiente<span style='letter-spacing: -.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>cosas.<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>Jacques<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>Maritain<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>repitió<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>esta<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>objeción<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>con su peculiar lenguaje neoescolástico. Descartes, a su juicio, representa el gran pecado francés en la historia del pensamiento moderno: la desnaturalización de la razón humana originada en la usurpación de los privilegios<span style='letter-spacing:-1.75pt'> </span>angélicos<sup>2</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Quien estudia las <i style='mso-bidi-font-style: normal'>Meditaciones Metafísicas </i>no puede dejar de advertir que Descartes parece haber otorgado a la sexta meditación, con la que se cierra<span style='mso-spacerun:yes'>   </span>la obra, un estatus especial. El hecho de que Descartes divulgara primero las cinco primeras meditaciones y recomendara que se leyeran en bloque antes de la sexta, la modificación a que sometió el título original de la sexta meditación así como su divergencia con la sinopsis inicial que Descartes agregó a las <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Meditaciones Metafísicas</i>, sugieren tal especificidad. A los estudiosos de Descartes<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>les<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>ha<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>pasado<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>desapercibida<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span><span style='letter-spacing:-.45pt'>y,</span><span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>especial,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Jean-Luc<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Marion,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>tras una larga trayectoria de investigaciones cartesianas, ha dedicado su último libro prácticamente a detallar las particularidades de la sexta meditación<sup>3</sup>. No pretendo, sin embargo, recorrer sus interpretaciones. Me interesa más bien poner<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>relieve<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cómo<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>figura<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>lo<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>Descartes<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>denomina<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>mi<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>cuerpo,<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>brillantemente destacada por Jean-Luc Marion, constituye un signo distintivo<span style='letter-spacing:-1.6pt'> </span>de la sexta meditación que desmiente el supuesto angelismo cartesiano e inserta el pensamiento de Descartes en planteamientos y analogías sobre el alma y el cuerpo que se remontan a la filosofía griega y que en la filosofía contemporánea, la fenomenología y la teoría de la acción, interesadas en la tematización del cuerpo propio, han<span style='letter-spacing:-1.3pt'> </span>reformulado.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Descartes tituló la sexta meditación <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De rerum materialum<span style='letter-spacing: .75pt'> </span>existentia,<span style='letter-spacing:.4pt'> </span>Acerca<span style='mso-font-width:99%'> </span>de la existencia de las cosas materiales</i>. Posteriormente, añadió al primer<span style='letter-spacing:.4pt'> </span>título:<span style='letter-spacing:.4pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>et reali<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>a<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>mentis<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span><span style='letter-spacing:.1pt'>corpore</span><span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>distinctione</i>,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>y<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>distinción<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>real<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>mente<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>cuerpo</i>.<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Descartes subrayó frecuentemente que el término cuerpo era equívoco. El título<span style='letter-spacing:1.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:.65pt'> </span>la sexta<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>meditación<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>deja<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>esa<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>misma<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>impresión,<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>pues<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>cabe<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>preguntarse<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>si<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>refiere<span style='mso-font-width:99%'> </span>a<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>general<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>o<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>sólo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>propio<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>si<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>nuestro<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>incluye,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>sin mayores especificaciones, entre las cosas materiales. El título<span style='letter-spacing:.05pt'> </span>tampoco<span style='letter-spacing:.95pt'> </span>permite atisbar la relación epistemológica existente entre las dos cuestiones<span style='letter-spacing:.2pt'> </span>que enumera, pues pudiera entenderse, quizás, que la respuesta a la<span style='letter-spacing:.55pt'> </span>primera<span style='letter-spacing:.3pt'> </span>fundamenta<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>solución<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>segunda,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>pero<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>resumen<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>sexta<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>meditación, incluido en la sinopsis inicial de las <i style='mso-bidi-font-style: normal'>Meditaciones Metafísicas</i>, la secuencia<span style='letter-spacing: .8pt'> </span>de las dos cuestiones se invierte. Estos elementos formales<span style='letter-spacing:1.5pt'> </span>permiten<span style='letter-spacing:1.1pt'> </span>entrever una complejidad que, en verdad, la lectura de la sexta<span style='letter-spacing:1.9pt'> </span>meditación<span style='letter-spacing: .65pt'> </span>confirma. Descartes no sólo dispensa al cuerpo propio un tratamiento especial,<span style='letter-spacing:1.95pt'> </span>que<span style='letter-spacing:.4pt'> </span>lo distingue del resto de los cuerpos, sino que pareciera atribuirle en<span style='letter-spacing:2.1pt'> </span>último<span style='letter-spacing:.1pt'> </span>extremo la fundamentación de la prueba de la existencia de las<span style='letter-spacing:-1.0pt'> </span>cosas<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>materiales.</font></span></p>     <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'> <span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">La<span style='letter-spacing: 1.3pt'> </span>imaginación,<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>como<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>instancia<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>anclada,<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>al<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>igual<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>que<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing: 1.35pt'> </span>fantasía<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>la filosofía aristotélica, en la corporalidad, desempeña un papel central<span style='letter-spacing:2.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:.7pt'> </span>estos planteamientos. Imaginar es para Descartes la ejecución de una<span style='letter-spacing:.9pt'> </span>fuerza y aplicación del espíritu en la que este se torna hacia el cuerpo, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>se<span style='letter-spacing:2.15pt'> </span>convertat<span style='letter-spacing:.3pt'> </span>ad<span style='letter-spacing:-.05pt'> </span>corpus</i>, a diferencia del caso de la pura intelección, en la que de<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>alguna forma el espíritu, se vuelve hacia sí mismo <span style='letter-spacing:-.15pt'>(AT </span>73). <span style='letter-spacing:-.35pt'>Ya </span>la expresión “<i style='mso-bidi-font-style: normal'>se<span style='letter-spacing:1.6pt'> </span>convertat<span style='letter-spacing:.4pt'> </span>ad<span style='letter-spacing:-.05pt'> </span>corpus</i>”<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>sí<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>sola<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>sumamente<span style='letter-spacing: -.55pt'> </span>interesante<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>e<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>ilustrativa<span style='letter-spacing: -.55pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>análisis<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>cartesiano, pues<span style='letter-spacing: 1.15pt'> </span>procede<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span>de<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span>la<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span>latinización<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span>filosófica<span style='letter-spacing: 1.15pt'> </span>del<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span>giro<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span></font></span> <font face="Tahoma" size="2">&#7952;&#966;’ &#7953;&#945;&#965;&#964;&#8056;&#957; &#7952;&#960;&#953;&#963;&#964;&#961;&#949;&#966;&#949;&#8150;&#957;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>. Esta es una de las expresiones acuñadas por los estoicos para referirse<span style='letter-spacing:.25pt'> </span>a<span style='letter-spacing:.55pt'> </span>la reflexividad, que se convirtió posteriormente en patrimonio común<span style='letter-spacing:.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:1.45pt'> </span>la<span style='mso-font-width:99%'> </span>filosofía para expresar la noción de conciencia. Imaginar,<span style='letter-spacing:1.9pt'> </span>en<span style='letter-spacing:.75pt'> </span>consecuencia, parece implicar para Descartes cierta reflexividad en la que la mente se<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>torna</span></font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2"> </font> <span style='color:#231F20'> <font size="2">así en tanto cuerpo.</font></span><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-size:10.0pt;line-height: 115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>No menos llamativa es la apelación a la facticidad del cuerpo propio cuya figura introduce Descartes en la sexta meditación en términos jurídicos a través de la referencia a lo que califica de “<i style='mso-bidi-font-style:normal'>un cierto derecho particular</i>” que autoriza a decir “<i style='mso-bidi-font-style: normal'>mi cuerpo y a creer, no sin razón, que mi cuerpo me pertenece más propia y estrictamente que cualquier otro cuerpo</i>” <span style='letter-spacing: -.15pt'>(AT </span>76). Descartes intensifica en la sexta meditación esta relación de propiedad hasta el punto de señalar que <i style='mso-bidi-font-style: normal'>mejor, potius, que mi cuerpo se diría yo mismo totum </i>(<i style='mso-bidi-font-style:normal'>moi-même tout entier </i>traduce De Luynes), <i style='mso-bidi-font-style:normal'>en tanto que yo estoy compuesto de cuerpo y alma </i>(AT 81).</span><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%; font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Descartes ciertamente reconoce en la sexta meditación que el poder de la aplicación del espíritu constituido por el imaginar, al igual que el poder de cambiar de sitio, de cambiar mis posturas y actos similares, trasluce mi corporalidad, pero, a su juicio, mi cuerpo fundamentalmente se me impone en la pasividad de las percepciones. Estas se me presentan sin mi consentimiento como acontecimientos que no está en mi poder no sentir cuando están presentes, pero ninguna hace más expresa <i style='mso-bidi-font-style:normal'>ni más sensiblemente</i>, como se lee en la versión francesa de De Luynes, que tengo un cuerpo sino el dolor, y modos de indigencia como el hambre, la sed y similares:</font></span><span style='font-family: "Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <blockquote> 	    <p style='text-align:justify;'> 	<span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">“La naturaleza me enseña también por estos sentimientos de dolor,<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>hambre<span style='letter-spacing:-.6pt'> 	</span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>sed,<span style='letter-spacing:1.35pt'> 	</span>etc<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.6pt'> 	</span>no<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>tanto<span style='letter-spacing:-.65pt'> 	</span>estoy<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>alojado<span style='letter-spacing:-.6pt'> 	</span>en<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>mi<span style='letter-spacing: -.6pt'> </span>cuerpo como un piloto en el <span style='letter-spacing:-.15pt'>navío, 	</span>sino unido estrechísimamente a él,  	<i style='mso-bidi-font-style:normal'>sed illi arctissime esse conjuctum</i>, y hasta tal punto confundido y mezclado con él que yo compongo como un solo todo con él. Pues si no fuera así, cuando mi cuerpo es herido, yo que no soy más que una cosa que piensa, no sentiría dolor sino percibiría por el solo entendimiento<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>esta<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>lesión,<span style='letter-spacing:-.4pt'> 	</span>como<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>un<span style='letter-spacing:1.7pt'> </span>piloto<span style='letter-spacing:-.4pt'> 	</span>percibe<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.4pt'> 	</span>la<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>vista<span style='letter-spacing:-.45pt'> 	</span>si<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>algo se ha roto en su nave”  	<span style='letter-spacing:-.15pt'>(AT</span><span style='letter-spacing:-.6pt'> 	</span>81).</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p> </blockquote>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Resulta sintomático que una de las imágenes más potentes de la sexta meditación no cuadre propiamente con ninguno de los dos renglones de su título,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>pues<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>parece<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>tener<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>ver<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>problema<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>existencia<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>cosas<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>materiales<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>ni,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>mucho<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>menos,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>distinción<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>real<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>mente<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpo. Descartes<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>había<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>utilizado<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>imagen<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>piloto<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>navío<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>antes<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Meditaciones<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>Metafísicas<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span></i>al<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>sintetizar<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Tratado<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>hombre<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span></i>en<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>quinta<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>parte<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Discurso<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>del método</i>. Cito el pasaje en la traducción de Mario<span style='letter-spacing:-1.15pt'> </span>Caimi:</font><o:p></o:p></span></p>      <blockquote> 	    <p style='text-align:justify;'> 	<span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Después de  	<span style='letter-spacing: -.15pt'>eso, </span>había descrito el alma racional, y había mostrado que<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.4pt'> 	</span>puede<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.4pt'> 	</span>modo<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>alguno<span style='letter-spacing:-.35pt'> 	</span>ser<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>extraída<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> 	</span>la<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>potencia<span style='letter-spacing:-.35pt'> 	</span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>materia,<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.45pt'> 	</span>otras<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>cosas<span style='letter-spacing:-.5pt'> 	</span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.45pt'> 	</span>que<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>había<span style='letter-spacing:-.45pt'> 	</span>hablado;<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>y<span style='letter-spacing:1.6pt'> </span>cómo<span style='letter-spacing:-.5pt'> 	</span>es<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>que no basta que esté alojada en el cuerpo humano como un piloto en su navío (<i style='mso-bidi-font-style:normal'>ainsi qu´un pilote en son navire</i>), salvo quizás para mover<span style='letter-spacing: -1.45pt'> </span>los miembros de él, sino que es necesario que esté junta y unida más estrechamente a él, para que además de  	<span style='letter-spacing: -.15pt'>eso,<span style='mso-spacerun:yes'>  </span></span>tenga sentimientos<span style='mso-spacerun:yes'>   </span>y apetitos semejantes a los nuestros y componga así un hombre verdadero.  	<span style='letter-spacing: -.15pt'>(AT</span><span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>59)</font><sup><font size="2">4</font></sup></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p> </blockquote>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Obviamente<span style='letter-spacing: -.6pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>imagen<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>aquí<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>menos<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>desestimada<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Meditacione</i>s, pues se le otorga cierta validez en relación a la mecánica de la motricidad de los miembros del cuerpo, pero se reconoce el planteamiento central e incluso las expresiones de la formulación de la sexta<span style='letter-spacing:-.1pt'> </span>meditación.</font><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">El mejor esclarecimiento del final del texto citado (“<i style='mso-bidi-font-style:normal'>tenga sentimientos y apetitos semejantes a los nuestros y componga así un hombre verdadero</i>”) lo provee una carta<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>Regius<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>enero<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>1642.<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>Descartes,<span style='letter-spacing: -.6pt'> </span>molesto<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>lectura<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>platonizante de su filosofía por parte de Regius, de acuerdo a la cual cuerpo y alma constituirían<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>una<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>unión<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>accidental,<span style='letter-spacing: -.2pt'> </span>reitera<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>Regius<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>el<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>hombre<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>un<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>verdadero ser por sí, no por accidente, y que el alma está real y sustancialmente unida al cuerpo. Para rematar la recriminación le escribe a Regius: “pues si un ángel estuviera unido a un cuerpo humano, no tendría los sentimientos tal como nosotros, sino que percibiría solamente los movimientos causados por los objetos exteriores, y por ello sería diferente de un verdadero hombre, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>d´un véritable homme</i>” <span style='letter-spacing:-.15pt'>(AT </span>III,<span style='letter-spacing:.05pt'> </span>493).</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language: ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">He afirmado que la imagen del piloto y el navío, quizás una de la más potentes de la sexta meditación, no cuadra propiamente con ninguno de los dos<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>renglones<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>título.<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Sería<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>completamente<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>errado,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>obstante,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>concluir que<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>les<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>ajena<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>o<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>contradice.<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Pues<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>dolor,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>igual<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>hambre<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>o<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>sed, nos<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>impone<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>propio<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>nos<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>fija<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>él,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>pero<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>manifestando<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>vez,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>como se lee en la sexta meditación <span style='letter-spacing:-.15pt'>(AT </span>74, 81), las incomodidades, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>incommoda</i>, (o comodidades, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>commoda</i>, en el caso del placer) recibidas de los cuerpos que circunscriben<span style='letter-spacing: -.65pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>mío.</span><span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>A<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>través<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>este<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>trato<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>cuerpos<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>nos<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>circunscriben, ciertamente más interesado o vital que contemplativo, queda constatada su existencia, propósito al que, de acuerdo a su título, está dirigida la sexta meditación. En su libro <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Decantaciones kantianas</i>, E. Heymann destacó con una perspicaz formulación esta condición del cogitare cartesiano constituido por el sentir: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Solamente en tanto heteroreferente podemos entender al pensamiento como siendo al mismo tiempo<span style='letter-spacing:.6pt'> </span>autoreferente<sup>5</sup></i>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Recordemos la segunda sección del título de la sexta meditación: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>de la distinción real de la mente del cuerpo</i>. La imagen del piloto y el <span style='letter-spacing:-.15pt'>navío, </span>o más precisamente<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>recusación,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>pareciera<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>apuntar<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>una<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>dirección<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>contraria<span style='letter-spacing: -.55pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>sentido del<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>título<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>sexta<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>meditación.<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Sin<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>embargo,<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>lectura<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>sexta<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>meditación evidencia<span style='letter-spacing:1.1pt'> </span>una<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>equivocidad<span style='letter-spacing: 1.2pt'> </span>fundamental<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span>de<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>la<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>noción<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>que<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>se<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>resuelve a través de la distinción entre mi cuerpo y el resto de los cuerpos. Esta distinción no anula la que indica el título, ya tratada por cierto en las meditaciones<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>precedentes,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>pero,</span><span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>indudablemente,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>reformula<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>le<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>otorga<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>un<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>alcance no siempre<span style='letter-spacing:-1.05pt'> </span>reconocido.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Descartes no fue el autor de la analogía del piloto y el navío ni de su recusación.<span style='letter-spacing:1.6pt'> </span>Heredó<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span><span style='letter-spacing:-.1pt'>ambas.</span><span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>En<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>Discurso<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>Método<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span></i>se<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>refiere<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>efectivamente<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>al piloto y al <span style='letter-spacing: -.15pt'>navío, </span>pero en la sexta meditación escribe <i style='mso-bidi-font-style: normal'>nauta</i>, es decir, marinero, navegante, y no gubernator que es propiamente la denominación latina de <span style='letter-spacing:-.15pt'>piloto. </span>De Luynes, intérprete bien informado, tradujo nauta al francés, con<span style='mso-spacerun:yes'>   </span>la aprobación de Descartes, por <span style='letter-spacing:-.15pt'>piloto. </span>Esta variación terminológica (piloto/ navegante) no es un aspecto irrelevante de la larga historia de la analogía. Constituye, como mostraré, un ingrediente<span style='letter-spacing: -.9pt'> </span>importante.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Descartes usa la analogía para exponer su propia filosofía. No tiene un interés historiográfico en ella, lo que precisamente hace de su uso un valioso documento histórico de la comprensión de la analogía náutica que Descartes hereda<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>transcribe.<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>El<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>origen<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>analogía<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>piloto<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>(o<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>navegante)<span style='letter-spacing: 1.55pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>navío<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>remonta<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>un<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>controversial<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>texto<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>De<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>anima<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span></i>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Aristóteles<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>a<span style='letter-spacing:1.9pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>correspondientes<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>comentarios<span style='letter-spacing: -.75pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>Alejandro<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>Afrodisia<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>Plotino,<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>analizaré más adelante. Descartes, según <span style='letter-spacing:-.6pt'>F. </span>Manzini, parece haber entrado en contacto con ella a través de intermediarios escolásticos como <span style='letter-spacing:-.2pt'>Tomás </span>de Aquino o el <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Comentario<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span></i>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Coimbra<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>De<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>anima<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span></i>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Aristóteles,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>aunque<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>también<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>contemporáneos<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Descartes<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>Giordano<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Bruno,<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Charron<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>o<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Jean-François<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>Senault <span style='letter-spacing:-.45pt'>y, </span>mucho antes Raimundo Lulio, se sirvieron de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>ella<sup>6</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;letter-spacing:-.2pt;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Tomás</font></span><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;letter-spacing:-.45pt; mso-ansi-language:ES-VE'> </span></font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Aquino<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>refiere<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>analogía<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>piloto<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>navío<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>múltiples ocasiones.<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>De<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>acuerdo<span style='letter-spacing:-.75pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>A.<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>Mansion,<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>él<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>sería<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>responsable<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>haber<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>asignado a Platón la paternidad de la analogía. <span style='letter-spacing:-.2pt'>Tomás </span>de Aquino habría combinado un pasaje del De <i style='mso-bidi-font-style:normal'>natura hominis </i>de Nemesio de Emesa, considerado en su época de Gregorio de Nisa, en que se atribuye a Platón la calificación del cuerpo como vestido del alma, con el texto del <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De anima </i>de Aristóteles indicado, para acabar por atribuir uno y otro a Platón<sup>7</sup>. Esta confusión –sumamente exitosa, además de reveladora de algunos procedimientos interpretativos del pasado- se puede constatar en el <i style='mso-bidi-font-style: normal'>Comentario </i>de <span style='letter-spacing:-.2pt'>Tomás </span>de Aquino a las <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Sentencias </i>así como en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Acerca de la unidad del entendimiento </i>(1 &amp; 5). <span style='letter-spacing:-.2pt'>Tomás </span>de<span style='letter-spacing:.85pt'> </span>Aquino interpreta la analogía náutica aristotélica como expresión de una concepción dualista del alma que él atribuye a Platón<sup>8</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-size:10.0pt;line-height: 115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>Al comienzo del libro segundo del <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De anima </i>Aristóteles presenta su definición mínima de alma, aplicable al conjunto de los seres <span style='letter-spacing:-.15pt'>vivos, </span>desde las plantas hasta los hombres, como actualización de un cuerpo físico orgánico (412b5-6).<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>Subraya<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>no<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>ha<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>investigar<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>si<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>alma<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>conforman una unidad, pues si bien unidad y ser se dicen de muchas maneras, actualización, </span> <font size="2" face="Tahoma">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945;</font><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, constituye la forma primordial de  unidad y ser. A estas consideraciones<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>sigue<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>pasaje<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>comienza<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>historia<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>documentada<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la analogía náutica que nos ocupa: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Además no es claro si así es actualización del cuerpo el alma como navegante del navío, </i></span> <font size="2" face="Tahoma">&#7956;&#964;&#953; &#948;&#8050; &#7936;&#948;&#949;&#955;&#959;&#957; &#949;&#7984; &#959;&#8021;&#964;&#969;&#962; &#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945; &#964;&#959;&#8166; &#963;&#974;&#956;&#945;&#964;&#959;&#962; &#7969;&#968;&#965;&#967;&#8052;  &#8037;&#963;&#960;&#949;&#961; &#960;&#955;&#969;&#964;&#8053;&#961; &#960;&#955;&#959;&#8055;&#959;&#965;</font><span lang=EN-US style='font-size:10.0pt; line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;letter-spacing: -.25pt;mso-ansi-language:ES-VE'>&nbsp;</span><span style='font-size:10.0pt; line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language: ES-VE'>(413a8-9).</span><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%; font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-size:10.0pt;line-height: 115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>He tratado de apegarme al máximo a la sintaxis del griego para que se puedan apreciar las diversas lecturas que permite. He traducido el texto griego que siguen la mayoría de los editores. D. Ross propuso, apoyándose en Temistio y Filopón, la inserción de la conjunción disyuntiva </span><font face="Tahoma" size="2">&#7972;</font><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%; font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, es decir, “o”, tras “<i style='mso-bidi-font-style:normal'>el alma</i>”, quedando así su propuesta: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>además no es claro si así es actualización del cuerpo el alma o como navegante del navío</i>, </span> <font face="Tahoma" size="2">&#7956;&#964;&#953; &#948;&#8050; &#7940;&#948;&#949;&#955;&#959;&#957; &#949;&#7984; &#959;&#8021;&#964;&#969;&#962; &#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945; &#964;&#959;&#8166; &#963;&#974;&#956;&#945;&#964;&#959;&#962; &#7969;  &#968;&#965;&#967;&#8052; &#7972; &#8037;&#963;&#960;&#949;&#961; &#960;&#955;&#969;&#964;&#8052;&#961; &#960;&#955;&#959;&#8055;&#959;&#965;</font><span style='font-size:10.0pt;line-height: 115%;font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>.</span><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Resultan, como se puede <span style='letter-spacing:-.15pt'>ver, </span>dos lecturas del pasaje notablemente divergentes. Pero si se repara en la estructura de la correlación “<i style='mso-bidi-font-style:normal'>así…como</i>” se observará que las divergencias de lectura se incrementan, ya que “<i style='mso-bidi-font-style: normal'>así</i>” puede entenderse o bien en referencia a lo que se ha dicho antes del pasaje o correlacionado con lo que se dice al final del pasaje tras el comparativo “<i style='mso-bidi-font-style:normal'>como</i>”. El sustantivo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>navegante,<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span></font></span><font face="Tahoma" size="2">&#960;&#955;&#969;&#964;&#8053;&#961;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>lleva<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>artículo<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>el<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>griego<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>así<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>lo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>he<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>traduci<span style='letter-spacing:-.15pt'>do, </span>pero si lo escriben, como hacen la mayoría de los traductores, comprobarán que se modifica asimismo el pasaje. Lo mismo ocurre si se entiende que en<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>segunda<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>parte<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>pasaje<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>ha<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>de<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>suplirse<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>término<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>actualización</i>,<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span></span></font> <font size="2" face="Tahoma">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, y leerse, en consecuencia: <i style='mso-bidi-font-style:normal'>como el navegante es actualización del<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>navío</i>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">La mera sintaxis, en consecuencia, abre posibilidades sensiblemente diferentes<sup>9</sup>. La tradición y los exégetas hicieron su elección al respecto, e interpretaron consecuentemente el sentido del pasaje y su posición discursiva en la exposición en que está inserto. Sobre este último aspecto la tradición, unánimemente, es contraria a la opinión de algunos intérpretes contemporáneos que quitan relevancia al pasaje por comprenderlo como una nota de clase, un mero gesto retórico del profesor dirigido simplemente a estimular al<span style='letter-spacing:1.75pt'> </span>oyente.<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>Para</span><span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Alejandro<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Afrodisia,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>Plotino<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Filopón<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>–por<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>referirme<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>los autores de los que me ocuparé- el pasaje, por el contrario, representaba una consideración aristotélica que había que atender porque tenía que ver con la definición del alma como actualización de un cuerpo físico orgánico que precedía<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>al<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>pasaje<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span><span style='letter-spacing:-.45pt'>y,</span><span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>definitiva,<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>modo<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>presencia<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>alma<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>cuerpo.</font></span><span style='font-family: "Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;letter-spacing:-.5pt;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">D.</font></span><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;letter-spacing:-.45pt; mso-ansi-language:ES-VE'> </span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>Ross<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>comentar<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>su<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>edición<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>1961<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>De<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>anima<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span></i>el<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>pasaje<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Aristóteles que consideramos señaló que no había encontrado huellas del símil aristotélico en sus predecesores ni en otras obras de Aristóteles<sup>10</sup>. La afirmación es desafortunada porque deja de lado que el concepto de <i style='mso-bidi-font-style: normal'>actualización</i>, </span></font><font size="2" face="Tahoma">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, mediante el cual define Aristóteles el alma y al cual vincula la analogía del piloto y el navío fue creación suya. Olvida, asimismo, que la vinculación conceptual entre la nave y el animal, y en particular, el hombre, está presente<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>desde<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Homero<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>reitera<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>filosofía<span style='letter-spacing: 1.7pt'> </span>presocrática,<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>poesía,<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la tragedia<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>Platón.<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>Es<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>absurdo<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>pensar<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>una<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>tradición<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>tan<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>extendida<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>fuera desconocida<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>para<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Aristóteles,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>quien<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>dudó<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>apropiarse<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>material<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>alguno para exponer su<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>filosofía.</font></span><span style='font-family: "Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">En la cultura griega se comparó frecuentemente el hombre, al igual que la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>naturaleza,<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>artefactos.<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>Contra<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>lo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>suele<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>creer,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>comparación<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>era bidireccional, es decir, también los artefactos se comparaban al hombre y sus órganos. Aristóteles, como es sabido, define la naturaleza como principio del movimiento.<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>Resulta<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>sumamente<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>ilustrativo<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>esta<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>bidireccionalidad<span style='letter-spacing:1.2pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>hecho de que cuando Aristóteles define el movimiento tome como ejemplo una actividad técnica, la<span style='letter-spacing:.1pt'> </span>construcción<sup>11</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;letter-spacing:-.6pt;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">F.  </font> </span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'> <font size="2">Fisher dedicó en 1899 una disertación a las metáforas griegas relacionadas con la navegación y la construcción en la que mostró la cantidad de términos del cuerpo humano que pasaron al léxico de las partes del barco<sup>12</sup>. Como puso de relieve <span style='letter-spacing:-.45pt'>J. </span>Péron al estudiar las imágenes marítimas de Píndaro, la<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>movilidad<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>parece<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>haber<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>sido<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>idea<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>rectora<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>la<span style='letter-spacing: -.6pt'> </span>comparación<span style='letter-spacing:-.7pt'> </span>entre<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>hombre y el navío<sup>13</sup>. A esta idea habría que añadir la de exposición. La existencia del hombre es vista como una travesía riesgosa expuesta a la fortuna, como está<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>expuesto<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>navío<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>mar<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>caprichoso<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>e<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>inestable,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>veces<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>amigable,<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>veces hostil.<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>El<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>poeta<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Arquíloco<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>sumará<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>estas<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>analogías<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>figura<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>polis.<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>Su<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>éxito fue fulgurante<sup>14</sup>. <span style='letter-spacing:-.15pt'>Pocos </span>políticos renuncian, aun en nuestros días, a hablar de la nave del estado y de golpes de<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>timón.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">En la célebre cerámica de figuras rojas del siglo V a. <span style='letter-spacing:-.15pt'>c. </span>del Museo Britá<span style='letter-spacing:-.15pt'>nico, </span>que representa el episodio de Odiseo y las sirenas, claramente se puede apreciar un ojo pintado junto a la proa, Odiseo amarrado al mástil <span style='letter-spacing:-.45pt'>y, </span>en la popa, destacada también, la figura del </font></span> <font face="Tahoma" size="2">&#954;&#965;&#946;&#949;&#961;&#957;&#8053;&#964;&#951;&#962;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, el <span style='letter-spacing:-.15pt'>piloto. </span>Su mano izquierda controla lo que en realidad fue el timón en occidente hasta el siglo XIII: dos remos con una pala ancha, uno a estribor, el otro a babor, cerca de la popa.<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>A<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>partir<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>siglo<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>XIII<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>comenzó<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>usarse<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>timón<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>codaste<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>o<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>navarresca. La rueda que asociamos a la figura del timonel es mucho más<span style='letter-spacing:-1.65pt'> </span>reciente, se generalizó en el siglo<span style='letter-spacing:.05pt'> </span>XVIII<sup>15</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Uno<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>puede<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>maravillarse<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>simplicidad<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>timón<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>piloto<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>Odiseo controla, pero el humilde artefacto fascinó a los griegos e inspiró pensamientos notables como los contenidos en los fragmentos de Heráclito, en los versos de Píndaro o en Platón<sup>16</sup>. También la historia y el léxico atestiguan las virtualidades<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>contenía<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>idea<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>piloto<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>timón,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>pues<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>hoy<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>decimos<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>gobierno </i>y <i style='mso-bidi-font-style:normal'>gobernar</i>, términos procedentes del </font> </span> <font face="Tahoma" size="2">&#954;&#965;&#946;&#949;&#961;&#957;&#8053;&#964;&#951;&#962;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'> y </span></font><font face="Tahoma" size="2">&#954;&#965;&#946;&#949;&#961;&#957;&#8049;&#969;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2"> griegos a través de las expresiones latinas <i style='mso-bidi-font-style:normal'>gubernatio </i>y <i style='mso-bidi-font-style:normal'>gubernare </i>y llamamos asimismo <i style='mso-bidi-font-style:normal'>cibernética </i>a una técnica de la que además pudiera decirse que en cierto modo gobierna nuestras vidas. En castellano existe un sustantivo para timón, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>gobernalle</i>, que testimonia claramente estas<span style='letter-spacing:-1.35pt'> </span>derivaciones.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Las analogías que sugieren las precedentes consideraciones explican que Platón, <span style='letter-spacing: -.45pt'>y, </span>en mayor medida, Aristóteles se refirieran a la técnica del piloto y del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>médico<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>ejemplos<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>paradigmáticos<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>saber<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>técnico<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>estas<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>inspiraran asimismo sus análisis de las condiciones inherentes a la praxis humana en general. En la navegación y en la medicina se hace especialmente<span style='letter-spacing:.4pt'> </span>manifiesta la<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>esencia<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>la<span style='letter-spacing: -.2pt'> </span>técnica,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>naturaleza<span style='letter-spacing: -.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>ayuda<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>o<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>socorro,<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span></font></span><font face="Tahoma" size="2"> &#946;&#959;&#8053;&#952;&#949;&#953;&#945;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>,<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>para<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>carencias<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>precariedades<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>hombre,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>orientación<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>preservación,<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span></span></font><font size="2" face="Tahoma">&#963;&#969;&#964;&#951;&#961;&#8055;&#945;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, de<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>la<span style='letter-spacing: -.2pt'> </span>existencia,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>trato<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>riesgo<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>incertidumbre,<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>fortuna<span style='letter-spacing:-.15pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>suma, que sólo la experiencia puede tratar de<span style='letter-spacing:-1.2pt'> </span>reducir.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Si se afronta la analogía náutica del pasaje aristotélico con conocimiento de la tradición que he esbozado es difícil resistirse a leer piloto, </font></span><font face="Tahoma" size="2">&#954;&#965;&#946;&#949;&#961;&#957;&#8053;&#964;&#951;&#962;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, donde Aristóteles dice </span></font><font face="Tahoma" size="2">&#960;&#955;&#969;&#964;&#8053;&#961;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, navegante, marinero. Así lo hicieron, desde luego, la mayoría de los comentaristas desde Alejandro de Afrodisia. Obviamente, como el propio Aristóteles subraya en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Política </i>1279a3-8, nada impide llamar navegante al piloto, pero ciertamente no todos los navegantes son pilotos. Platón se mofó en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>República VI </i>(488 b -489d) de lo que ocurre cuando pretenden serlo y señaló asimismo en el libro VIII (551c) lo desastroso que pudiera resultar elegir como piloto a alguien debido a la renta que posee. En <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Retórica<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span></i>1393b7-8<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>Aristóteles,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>recordando<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>las<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>parábolas<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Sócrates,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>posiblemente<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>los<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>pasajes<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>mencionados<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>República</i>,<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>subraya<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>asimismo<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>lo<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>absurdo<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>que sería elegir al piloto por sorteo entre quienes se encuentran navegando en un </font> <span style='letter-spacing:-.15pt'> <font size="2">barco.</font></span></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">A favor de la lectura piloto,  </font> </span><font face="Tahoma" size="2">&#954;&#965;&#946;&#949;&#961;&#957;&#8053;&#964;&#951;&#962;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, inclinaba también el hecho de que<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>indecisión<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>parecía<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>sugerir<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>pasaje<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>analogía<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>náutica<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>concernía para<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>muchos<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>intérpretes<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>localización<span style='letter-spacing: -.65pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>intelecto,<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span></span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#957;&#959;&#8166;&#962;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">,<span style='letter-spacing:1.25pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>cuerpo,<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>pues a diferencia de otras capacidades y actos, como la digestión, la respiración, la percepción o el desplazamiento, no le era asignable un órgano u órganos del cuerpo. En tal caso piloto parecía una representación del intelecto más adecuada que navegante o<span style='letter-spacing:-1.0pt'> </span>marino.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">La analogía, independientemente de si se leía <i style='mso-bidi-font-style:normal'>piloto </i>o <i style='mso-bidi-font-style: normal'>navegante</i>, permitía asimismo la equiparación del cuerpo a un instrumento, lo que abría el camino para una lectura platonizante, pues, como es sabido, a partir del <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Alcibíades </i>(129e-130c)<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>platonismo<span style='letter-spacing: -.15pt'> </span>se<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>insistirá<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>usuario<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>e<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>instrumento<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>constituyen instancias distintas relacionadas<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>jerárquicamente<sup>17</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Aristóteles<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>reconoció<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>desplazamiento<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>hombre<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>responde<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>propósitos<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>deliberados<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>este<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>sentido,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>piloto</i>,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>parecía<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>una<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>buena<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>analogía<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>para<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>el intelecto práctico. Sin embargo, no se ha de olvidar, que cuando Aristóteles aborda en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De motu animalium </i>la explicación de los actos voluntarios de los animales<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>y<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>las<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>acciones<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>deliberadas<span style='letter-spacing: 1.35pt'> </span>del<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>hombre<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>entiende<span style='letter-spacing:1.25pt'> </span>que<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>propósitos<span style='letter-spacing:1.35pt'> </span>y mecanismos no constituyen factores explicativos incompatibles sino complementarios. Marionetas, muñecas, y autómatas aparecen en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De motu animalium </i>como objetos cuyo mecanismo de funcionamiento ilustra el de los cuerpos de los animales al actuar. En este contexto destaca asimismo la presencia de un mecanismo en el que sólo Plotino parece haberse detenido a la hora de analizar la analogía náutica aristotélica, el<span style='letter-spacing:-1.45pt'> </span>timón<sup>18</sup>:</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <blockquote> 	    <p style='text-align:justify'> 	<span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20; mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">No es difícil ver que un pequeño cambio originado en un principio produce grandes y numerosas consecuencias a distancia.  	<span style='letter-spacing:-.2pt'>Por </span>ejemplo, cuando el timón es desplazado un <span style='letter-spacing:-.15pt'>poco, </span>el cambio de dirección<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> 	</span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>proa<span style='letter-spacing:-.3pt'> 	</span>es<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>considerable”<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>(<i style='mso-bidi-font-style:normal'>De<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>motu<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>animalium<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span></i>701b<span style='letter-spacing:-.3pt'> 	</span>24-28)</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language: ES-VE'><o:p></o:p></span></p> </blockquote>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Alejandro de Afrodisia se ocupó de la analogía del piloto<span style='mso-spacerun:yes'>  </span>y el navío<span style='mso-spacerun:yes'>  </span>en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>De anima<sup>19</sup></i>. En todo momento considera que en ella se habla de piloto, </font> </span><font face="Tahoma" size="2">&#954;&#965;&#946;&#949;&#961;&#957;&#8053;&#964;&#951;&#962;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, y no de navegante o marino, </span></font><font face="Tahoma" size="2">&#960;&#955;&#969;&#964;&#8053;&#961;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>. Alejandro no restringe el alcance<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>analogía<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>problema<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>relación<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>entre<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>intelecto,<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span></span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#957;&#959;&#8166;&#962;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>,<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>cuerpo. Su interpretación se encuadra en la consideración de los diferentes sentidos de la expresión “ser algo en algo” con vistas al esclarecimiento de la relación existente entre alma y cuerpo expresada por Aristóteles como actualización, </span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><sup>20</sup>. Alejandro analiza los sentidos de esta expresión y desecha una aceptación literal de la analogía porque implicaría hacer del alma un cuerpo. Equiparar el alma a un piloto, el cual efectivamente es un cuerpo, implicaría una corporeización del alma que acarrearía consecuencias absurdas. El alma, en efecto, estaría, como el piloto en el <span style='letter-spacing:-.15pt'>navío, </span>en un lugar determinado del cuerpo; además, al igual que el piloto debe esforzarse para maniobrar con el timón, el alma movería el cuerpo a la fuerza, </span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#946;&#8055;&#8115;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, y no de una manera natural. <span style='letter-spacing:-.15pt'>Por </span>último, al igual que un piloto puede bajarse del <span style='letter-spacing:-.15pt'>navío, </span>dejarlo y posteriormente embarcarse de <span style='letter-spacing:-.15pt'>nuevo, </span>el alma podría ocupar un cuerpo, dejarlo y volverlo a ocupar. Ahora bien, un ser vivo sin alma es un cadáver, mientras que un barco sin piloto sigue siendo un barco, quizás a la deriva, anclado o atracado, pero un barco.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;letter-spacing:-.15pt;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Para  </font> </span><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>Alejandro, la única manera de otorgar cierta validez a la analogía del piloto y el navío es rechazar una interpretación literal y entender que la figura del piloto, en realidad, representa la técnica de pilotar. En tal caso la aproximación de la figura del piloto al concepto de actualización, </span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, mediante el que Aristóteles define el alma, resulta facilitada por el hecho de que las técnicas constituyen para Aristóteles </span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#7957;&#958;&#949;&#953;&#962; &#956;&#949;&#964;&#8048; &#955;&#972;&#947;&#959;&#965;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, es decir, hábitos o disposiciones habituales racionales. Dado que Aristóteles considera los hábitos,<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span></span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#7957;&#958;&#949;&#953;&#962;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>,<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>formas<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>más<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>representativas <sup>21 </sup>de<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>lo<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>denomina<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style: normal'>De anima </i>(412a27, 412b5), refiriéndose al alma, actualidad primera, </span></font><font face="Tahoma" size="2">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945; &#7969; &#960;&#961;&#8061;&#964;&#951;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, la sugerencias de Alejandro para tratar de otorgar sentido a la analogía náutica<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>no<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>parece<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>infundada.<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>Si<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>reparamos,<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>además,<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>en<span style='letter-spacing:1.5pt'> </span>que<span style='letter-spacing: -.55pt'> </span>Aristóteles<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>otorga a los hábitos el estatus ontológico de realidades incorpóreasno separables<sup>22</sup>, y reconoce igualmente la existencia de disposiciones habituales constituidas por capacidades naturales, es decir, que no son resultado de nuestro actuar, sino que nos son connaturales, la interpretación de Alejandro de la analogía náutica resulta un interesante aporte para analizar la definición aristotélica de alma<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>como<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>actualización<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>primera<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>un<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>orgánico.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Plotino se refiere a la analogía náutica aristotélica en las secciones 20 a 22 del tratado IV 3 de la Enéada cuarta. Al igual que en el caso de Alejandro, su mención se inscribe en una consideración del modo de presencia del alma en el cuerpo que arranca del análisis de los significados de la expresión “ser o estar algo en algo”. Plotino da a entender que la analogía se había convertido en un tópico y, de entrada, deja claro que la comparación resulta enteramente apropiada a la capacidad del alma para existir separada, pero no indica claramente, en cambio, cómo está presente el alma en el cuerpo. De acuerdo a la edición del texto griego de P. Henry y H.-R. Schwyzer <sup>23</sup>, Plotino parece señalar que el piloto está presente en la nave accidentalmente cuando va como navegante, </font></span> <font face="Tahoma" size="2">&#960;&#955;&#969;&#964;&#8053;&#961;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, y se pregunta cómo está presente cuando ejerce efectivamente de piloto. Puesto que el piloto tiene cuerpo, no cabe decir que</span></font><span style='font-family: "Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2"> </font> <span style='color:#231F20'> <font size="2">está presente en toda la <span style='letter-spacing:-.15pt'>nave, </span>como lo está el alma en todo el cuerpo, por lo cual la analogía es deficiente. Plotino opta, en consecuencia, por considerar una reformulación de la solución de Alejandro de Afrodisia: se trataría ya no propiamente<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>presencia<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>piloto<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>sino<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>presencia<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>arte<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>pilotaje en sus instrumentos, específicamente en el timón. El timón constituiría así una especie de ser vivo movido intrínsecamente, desde dentro, por el arte del pilotaje. Curiosamente Aristóteles en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Política </i>1253b28-29 usa el timón como ejemplo de instrumento inanimado. Plotino objeta esta solución alegando que el arte mueve el instrumento desde afuera. También Aristóteles observa en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Política I </i>(1253b33-37) que la hipótesis de que los instrumentos pudieran realizar<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>sus<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>funciones<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>sí<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>solos<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>contradice<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>noción<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>misma<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>instrumento. En último extremo la objeción de Plotino radica en señalar que en absoluto se aclara cómo está el alma presente en el cuerpo si simplemente se responde que lo está como en su instrumento<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>natural.</font></span><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Filopón orienta su interpretación de la analogía del piloto y el navío a la resolución del problema de la aplicabilidad de la definición del alma como actualización de un cuerpo físico orgánico al alma racional<sup>24</sup>. La directriz fundamental de su interpretación radica en sostener que, en cuanto sustancia, el alma intelectiva es separable del cuerpo, pero en tanto actualización de un cuerpo orgánico no lo <span style='letter-spacing:-.15pt'>es, </span>porque constituye una especie de perfeccionamiento o completitud de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>éste.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Filopón subraya la connotación de perfeccionamiento, completitud, del término actualización, </font> </span> <font face="Tahoma" size="2">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945;</font><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>, que ya Aristóteles pareciera haber tenido presente al acuñarlo. Alejandro de Afrodisia insiste en ello<sup>25</sup>, desde luego, yen sus apreciaciones parecen haberse inspirado los comentaristas neoplatónicos de Aristóteles y Filopón al interpretar actualización, </span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#7952;&#957;&#964;&#949;&#955;&#941;&#967;&#949;&#953;&#945;</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, como perfeccionamiento o completitud. Filopón aplica esta directriz interpretativa al esclarecimiento de la analogía náutica. El piloto realmente es separable del navío,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>pues<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>un<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>hombre<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>no<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>siempre<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>está<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>ejerciendo<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>oficio,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>ni<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>siempre está en el <span style='letter-spacing:-.15pt'>navío. </span>En cuanto hombre <span style='letter-spacing:-.15pt'>es, </span>en efecto, una sustancia separada del <span style='letter-spacing:-.15pt'>navío. </span>Ahora bien, como piloto requiere del navío para ejercer, <span style='letter-spacing:-.45pt'>y, </span>a su vez, el <span style='letter-spacing:-.15pt'>navío,</span><span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>para<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>dar<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>sentido<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>completitud<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>condición<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>artefacto<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>o<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>instrumento<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>requiere<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>un<span style='letter-spacing: -.6pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>piloto.</span><span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>No<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>vano,</span><span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>solemos<span style='letter-spacing:-.65pt'> </span>decir,<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>ejemplo,<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>el<span style='letter-spacing: -.6pt'> </span>piloto es<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>alma<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>navío.</span><span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Si<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>extrapolamos<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>estas<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>consideraciones<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>análisis<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>alma, cabe entonces decir, como subraya Filopón<sup>26</sup>, que respecto a las actividades mediante las cuales el alma racional da completud al ser <span style='letter-spacing:-.2pt'>vivo, </span>moviéndolo de tal o cual manera, ésta es inseparable del cuerpo. Así, el piloto, al igual que el alma<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>racional,<span style='letter-spacing: -.2pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>cuanto<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>actividad<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>inseparable<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>navío,</span><span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>pero<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>cuanto a su sustancia, es decir, en cuanto hombre, es separable de<span style='letter-spacing:-1.45pt'> </span>este.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;letter-spacing:-.2pt;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Vuelvo,  </font> </span><font size="2"><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'>para concluir, a Descartes. Ignoro si Descartes conoció el <i style='mso-bidi-font-style: normal'>De motu animalium</i>. En todo caso, allí hubiera hallado un eco del mínimo asentimiento a la analogía del piloto y el navío que encontramos en el <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Discurso del método</i>, pues Aristóteles presenta el timón como un artefacto cuyo funcionamiento resulta, al igual que el de las marionetas y autómatas, que en <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Metafísica </i>I (983a14) califica de maravillas, </span></font> <font face="Tahoma" size="2">&#952;&#8118;&#965;&#956;&#945;ta</font><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">, esclarecedor del mecanismo del movimiento<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>animales.<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span><span style='letter-spacing:-.2pt'>Pero,</span><span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>definitiva,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>Descartes,<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>buena<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>parte de los intérpretes desde Alejandro de Afrodisia, recusó la analogía. No ciertamente<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>posible<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>discrepancia<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>definición<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>aristotélica<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>alma<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>como actualización<span style='letter-spacing: -.2pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>un<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>físico<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>orgánico,<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>él<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>propiamente<span style='letter-spacing: -.2pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>suscribía<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span><span style='letter-spacing:-.45pt'>y, </span>por tanto, no se sentía obligado a defender, sino porque hacía de <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mi cuerpo </i>un cuerpo de cuyos dolores, necesidades, placeres y percepciones tendría noticia como el piloto ve que se rompe el mástil, <i style='mso-bidi-font-style:normal'>oye </i>que se rasga la vela o <i style='mso-bidi-font-style:normal'>huele </i>que algo arde en la bodega. Aunque suene paradójico, lo que Descartes recrimina entonces a la analogía náutica es que convierte a mi cuerpo en un cuerpo, es decir, en algo parecido, como señalé, a lo que sería –caso imposible, al parecer- para un ángel su<span style='letter-spacing:-.9pt'> </span>cuerpo.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;     ]]></body>
<body><![CDATA[color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Como señalé, Descartes se refiere en la     sexta meditación a la figura del cuerpo propio en términos jurídicos a través     de la referencia a lo que califica de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>“<i     style='mso-bidi-font-style:normal'>un<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>cierto<span     style='letter-spacing:-.4pt'> </span>derecho<span style='letter-spacing:-.4pt'>     </span>particular</i>”<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>que<span     style='letter-spacing:-.4pt'> </span>autoriza<span style='letter-spacing:-.4pt'>     </span>a<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>decir<span style='letter-spacing:     -.4pt'> </span>“<i style='mso-bidi-font-style:normal'>mi<span style='letter-spacing:     -.4pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>y<span     ]]></body>
<body><![CDATA[style='letter-spacing:-.4pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>creer,<span     style='letter-spacing:-.4pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>sin<span     style='letter-spacing:-.4pt'> </span>razón, que mi cuerpo me pertenece más     propia y estrictamente que cualquier otro cuerpo</i>” <span style='letter-spacing:     -.15pt'>(AT </span>76, 1 ss.). Aunque Descartes alude en la sexta meditación al     reconocimiento que cada<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>uno<span     style='letter-spacing:-.6pt'> </span>posee<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>de<span     style='letter-spacing:-.55pt'> </span>sus<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>facultades<span     style='letter-spacing:-.6pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>cambiar<span     style='letter-spacing:-.6pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>lugar,<span     ]]></body>
<body><![CDATA[style='letter-spacing:-.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>adoptar<span     style='letter-spacing:-.55pt'> </span>diversas<span style='letter-spacing:-.6pt'>     </span>posturas<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>y<span     style='letter-spacing:-.55pt'> </span>similares<span style='letter-spacing:     -.6pt'> </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>(AT</span><span     style='letter-spacing:-.55pt'> </span>78),<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>no<span     style='letter-spacing:-.55pt'> </span>presta<span style='letter-spacing:-.5pt'>     </span>especial<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>atención<span     style='letter-spacing:-.5pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>este<span     style='letter-spacing:-.55pt'> </span>poder<span style='letter-spacing:1.5pt'> </span>al<span     ]]></body>
<body><![CDATA[style='letter-spacing:-.55pt'> </span>referirse<span style='letter-spacing:     -.45pt'> </span>a la idea de derecho de propiedad bajo la que introduce la     figura de “<i style='mso-bidi-font-style:normal'>mi cuerpo</i>”; de hecho la     alusión queda como una mera observación tangencial. Descartes destaca, por el     contrario, que nada nos manifiesta mejor nuestro cuerpo y<span     style='letter-spacing:-1.15pt'> </span>parece sernos más íntimo, <i     style='mso-bidi-font-style:normal'>intimius</i>, que el dolor <span     style='letter-spacing:-.15pt'>(AT </span>77). No obstante, también señala que     este acceso privilegiado a <i style='mso-bidi-font-style:normal'>mi cuerpo </i>está     expuesto al error,<span style='letter-spacing:1.15pt'> </span>al<span     ]]></body>
<body><![CDATA[style='letter-spacing:.5pt'> </span>igual que lo están los sentidos externos.     Descartes plantea dos casos<span style='letter-spacing:2.45pt'> </span>de<span     style='letter-spacing:.2pt'> </span>ilusiones, uno<span style='letter-spacing:     .65pt'> </span>concreto<span style='letter-spacing:.65pt'> </span>y<span     style='letter-spacing:.65pt'> </span>conocido<span style='letter-spacing:.65pt'>     </span>y<span style='letter-spacing:.65pt'> </span>el<span style='letter-spacing:     .65pt'> </span>otro<span style='letter-spacing:.65pt'> </span>indefinido<span     style='letter-spacing:.65pt'> </span>e<span style='letter-spacing:.65pt'> </span>hipotético.<span     style='letter-spacing:.65pt'> </span>El<span style='letter-spacing:.65pt'> </span>primero<span     style='letter-spacing:.65pt'> </span>es<span style='letter-spacing:.65pt'> </span>el     ]]></body>
<body><![CDATA[caso del dolor en un miembro fantasma <span style='letter-spacing:-.15pt'>(AT </span>77).     El segundo se basa en<span style='letter-spacing:-1.35pt'> </span>el<span     style='letter-spacing:-.15pt'> </span>reconocimiento<span style='letter-spacing:     -.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>la<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>función<span style='letter-spacing:-.45pt'>     </span>transmisora<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>de<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>nervios.<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Puesto<span style='letter-spacing:-.5pt'>     </span>que<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>los<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>nervios transmiten al cerebro el     ]]></body>
<body><![CDATA[movimiento que suscita en el espíritu<span style='letter-spacing:1.85pt'> </span>la<span     style='letter-spacing:.7pt'> </span>impresión, por<span style='letter-spacing:     1.25pt'> </span>ejemplo,<span style='letter-spacing:1.25pt'> </span>de<span     style='letter-spacing:1.25pt'> </span>dolor<span style='letter-spacing:1.25pt'>     </span>en<span style='letter-spacing:1.25pt'> </span>un<span style='letter-spacing:     1.25pt'> </span>pie,<span style='letter-spacing:1.25pt'> </span>puede<span     style='letter-spacing:1.25pt'> </span>ocurrir<span style='letter-spacing:1.25pt'>     </span>que<span style='letter-spacing:1.25pt'> </span>en<span style='letter-spacing:     1.25pt'> </span>alguna<span style='letter-spacing:1.3pt'> </span>sección<span     style='letter-spacing:1.2pt'> </span>del sistema<span style='letter-spacing:     ]]></body>
<body><![CDATA[-.35pt'> </span>nervioso<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>se<span     style='letter-spacing:-.3pt'> </span>susciten<span style='letter-spacing:-.35pt'>     </span>movimientos<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>que<span     style='letter-spacing:-.3pt'> </span>produzcan<span style='letter-spacing:-.25pt'>     </span>en<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>el<span style='letter-spacing:     -.3pt'> </span>cerebro<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>movimientos     similares a los provenientes del dolor en un pie y el<span style='letter-spacing:     1.8pt'> </span>espíritu<span style='letter-spacing:.1pt'> </span>advierta dolor<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>un<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>pie<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>a<span     ]]></body>
<body><![CDATA[style='letter-spacing:-.45pt'> </span>pesar<span style='letter-spacing:-.45pt'>     </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>que<span style='letter-spacing:     -.45pt'> </span>este<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>absoluto<span style='letter-spacing:-.4pt'>     </span>haya<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>sido<span     style='letter-spacing:-.45pt'> </span>afectado<span style='letter-spacing:-.4pt'>     </span><span style='letter-spacing:-.15pt'>(AT</span><span style='letter-spacing:     -.45pt'> </span>86-89). En el ámbito de la fenomenología y de la tradición     analítica<span style='letter-spacing:2.2pt'> </span>también<span     style='letter-spacing:.3pt'> </span>el cuerpo ha sido tematizado a partir de la     ]]></body>
<body><![CDATA[idea de propiedad. Autores<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>como<span     style='letter-spacing:-.05pt'> </span>L. Landgrebe <span style='letter-spacing:     -.45pt'>y, </span>recientemente, L. O´Brien han orientado precisamente<span     style='letter-spacing:1.65pt'> </span>su<span style='letter-spacing:.1pt'> </span>     consideración<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>desde<span     style='letter-spacing:-.35pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>automovimiento<span     style='letter-spacing:-.35pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>las<span     style='letter-spacing:-.35pt'> </span>acciones<span style='letter-spacing:-.3pt'>     </span>básicas,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>a<span     style='letter-spacing:-.35pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>que,<span     ]]></body>
<body><![CDATA[style='letter-spacing:-.35pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>he<span     style='letter-spacing:-.05pt'> </span>indicado, Descartes alude tangencialmente     en la sexta meditación al<span style='letter-spacing:2.1pt'> </span>referirse</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20;mso-ansi-language:     ES-VE'><font size="2"> al cuerpo propio.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;     mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>     <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">En el parágrafo 44 de la quinta de las <i style='mso-bidi-font-style:normal'>Meditaciones Cartesianas</i>, Husserl tematiza<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>el<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>esfera<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>lo<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>que<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>me<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>es<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>propio,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>das<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>Mir-Eigene</i>,<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>partir de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la<span style='letter-spacing:1.85pt'> </span>abstracción<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>experiencia<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>lo<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>extraño<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>general<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>contraste<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>con ella<sup>27</sup>. El resultado de esta abstracción es el encuentro de mi cuerpo orgánico (Leib-Körper) con una preeminencia única como el único que no es un mero cuerpo<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>físico<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>(Körper),<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>sino<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>justamente<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>orgánico.<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>Dicha<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>preeminencia y unicidad se manifiesta en dos sentidos: por un lado, atribuyo a mi cuerpo campos de sensación en diversos modos de pertenencia <span style='letter-spacing:-.45pt'>y, </span>por otro lado, lo experimento como el único cuerpo en el que yo mando y gobierno de modo inmediato,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>es<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>decir,<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>mi<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>trasluce<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>experiencia<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>“<i style='mso-bidi-font-style:normal'>yo<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>puedo</i>”.<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>Este<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>poder<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>se concreta<span style='letter-spacing: -.45pt'> </span>tanto<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>esfera<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>percibir<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>del<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>actuar<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>y<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>ambos<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>casos<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>puede<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>tener<span style='letter-spacing: -.25pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>marco<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>tanto<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>propio<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>los<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpos<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>físicos.<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>Puedo así<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>percibir<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>mi<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>propia<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>corporalidad<span style='letter-spacing: -.55pt'> </span>orgánica,<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>ejemplo,<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>una<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>mano<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>mediante la otra, como puedo percibir también el resto de la naturaleza, al igual que puedo mover mi cuerpo o empujar e impeler<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>cuerpos<sup>28</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify; text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;color:#231F20; mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">L. Landgrebe vio en la tematización husserliana del cuerpo propio como</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2"> </font> <span style='color:#231F20'> <font size="2">poder un atisbo que convirtió en objeto central de sus investigaciones filosóficas. Para L. Landgrebe el “<i style='mso-bidi-font-style:normal'>yo puedo</i>” destacado por Husserl significa <span style='letter-spacing:-.15pt'>“<i style='mso-bidi-font-style: normal'>yo </i></span><i style='mso-bidi-font-style:normal'>puedo moverme</i>”<sup>29</sup>. La capacidad de automovimiento, a juicio de Landgrebe, es el fundamento de la correlativa configuración del mundo sensible y del yo prerreflexivo, inherente a la titularidad del cuerpo propio, que precede y hace posible la emergencia del yo reflexivo. Landgrebe subraya que la sensibilidad no puede ser comprendida como mera pasividad puesto que funciona como una capacidad relacionada con el poder mover los órganos de los sentidos.<span style='mso-spacerun:yes'>  </span>El mundo sensible, consiguientemente, no es algo meramente dado sino que adquiere<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>su<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>configuración<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>a<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>partir<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>de<span style='letter-spacing:1.55pt'> </span>movimientos<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>subordinados<span style='letter-spacing: -.5pt'> </span>al<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>“<i style='mso-bidi-font-style:normal'>yo<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>puedo</i>”. El automovimiento suscita la experiencia inmediata de la correlación casual entre movimientos intencionales y obtención de percepciones y perspectivas al igual que alejamientos de lo dañino y aproximaciones a lo requerido para la subsistencia<sup>30</sup>. El ser humano para Landgrebe experimenta su existencia fundada en ese poder que evidencia un actuar teleológico así sea en grados ínfimos de intencionalidad<sup>31</sup>. La autoconciencia es precedida por una auto- relación con la capacidad de control del cuerpo propio de acuerdo al cual los movimientos,<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>por<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>coincidir<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>la<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>activación<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>dicha<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>capacidad,<span style='letter-spacing:1.6pt'> </span>son<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>reconocidos como propios en una certeza<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>inmediata<sup>32</sup>.</font></span><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">La<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>consideración<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>ilusiones<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>sobre<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>el<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>propio<span style='letter-spacing:-.2pt'> </span>más<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>complejas<span style='letter-spacing: -.35pt'> </span>que las contempladas por Descartes en la sexta meditación y la reflexión sobre<span style='mso-spacerun:yes'>   </span>el peculiar conocimiento que poseen los agentes de sus acciones básicas ha llevado a algunos autores recientes a preguntarse si la conciencia de las acciones básicas constituye un acceso a la titularidad del cuerpo propio más transparente e inmune al error que la conciencia propioceptiva. L. O’Brien, por ejemplo, sostiene que las propiocepciones que dan lugar a la denominada conciencia corporal (bodily awareness), constituyen una modalidad más de percepción<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span><span style='letter-spacing: -.45pt'>y,</span><span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>en<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>cuanto<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>tal,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>no<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>pueden<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>competir<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>fuente<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>conocimiento de sí con el conocimiento de nuestras acciones, proveniente de nuestra conciencia como agentes de tales acciones<sup>33</sup>. A su juicio, el conocimiento<span style='letter-spacing:-.6pt'> </span>que poseemos de nuestras acciones parece ser inmediato, no observacional y obtenido independientemente del testimonio de nuestra facultades perceptivas, de ahí su primacía para sustentar la titularidad del cuerpo <span style='letter-spacing:-.15pt'>propio. Para </span>que la conciencia<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>corporal<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>(bodily<span style='letter-spacing:-.5pt'> </span>awareness)<span style='letter-spacing:-.4pt'> </span>sea<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>plenamente<span style='letter-spacing: -.4pt'> </span>conciencia<span style='letter-spacing:-.55pt'> </span>de<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>un<span style='letter-spacing:-.45pt'> </span>cuerpo<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>como<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>mío<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>parece<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>necesaria<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>mi<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>habilidad<span style='letter-spacing: -.3pt'> </span>para<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>actuar<span style='letter-spacing:-.3pt'> </span>con<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>ese<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>cuerpo,<span style='letter-spacing:-.35pt'> </span>como lo muestra el hecho de que constato mi cuerpo al comprobar que responde a mi<span style='letter-spacing:-.25pt'> </span>voluntad<sup>34</sup>.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='text-align:justify;text-indent:19.8pt'><span style='font-family:"Verdana",sans-serif; color:#231F20;mso-ansi-language:ES-VE'><font size="2">Los planteamientos de L. Landgrebe y L. O’Brien a pesar de provenir de tradiciones diferentes, muestran convergencias no muy habituales en la filosofía contemporánea, lastrada por el parcelamiento, pero bien pudieran verse también como respuestas de nuestro tiempo a la sugerente analogía náutica<span style='letter-spacing:-.95pt'> </span>aristotélica.</font></span><span style='font-family:"Verdana",sans-serif;mso-ansi-language:ES-VE'><o:p></o:p></span></p>      <p style='margin-right:0cm;margin-left:0cm;text-align:justify;tab-stops:27.9pt'><b style='mso-bidi-font-weight:normal'><span style='font-size:10.0pt;line-height:115%;font-family:"Verdana",sans-serif; mso-ansi-language:ES-VE'>Notas<o:p></o:p></span></b></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify"> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 1. Versión<span style="letter-spacing:-.6pt"> </span>ampliada<span style="letter-spacing:-.5pt"> </span>de<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>la<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>conferencia<span style="letter-spacing: -.65pt"> </span>pronunciada<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>en<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>el<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>IV<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>Simposio<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>Internacional del  Grupo de Investigación Filosófica USAL-USB, “Carne, cuerpo e identidad”,  desarrollado en Caracas del 9 al 14 de noviembre de 2015. Agradezco a Jorge  Mittelmann por facilitarme sus esclarecedores trabajos sobre la interpretación<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>de<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>los<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>comentaristas<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>griegos<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>de<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>la<span style="letter-spacing: -.4pt"> </span>analogía<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>náutica<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>aristotélica.<span style="letter-spacing: -.35pt"> </span>Agradezco asimismo a Laura Febres-Cordero sus oportunas  observaciones para mejorar el texto.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 2. Maritain, <span style="letter-spacing:-.3pt">J., </span><i>Trois  réformateurs: Luther, Descartes, Rousseau</i>, Plon, <span style="letter-spacing:-.15pt">Paris, </span>1925, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>79-83.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 3 .Marion, J-L., <i>Sur la pensée passive de Descartes</i>, <span style="letter-spacing:-.25pt">PUF, </span>Paris,<span style="letter-spacing:-.7pt"> </span>2013.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span style="font-size:10.0pt;font-family:Verdana;color:#231F20">4. </span> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Descartes.,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span><i>Discurso<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>del<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>método</i>,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Edición<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>bilingüe<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>de<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Mario<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Caimi,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Colihue,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Buenos Aires, 2004, p. 103.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 5. Heymann, E., <i>Decantaciones kantianas</i>, <span style="letter-spacing:-.35pt">UCV, </span>Caracas, 1999, <span style="letter-spacing:-.2pt">p.</span><span style="letter-spacing:-.05pt"> </span>91</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 6. Manzini,<span style="letter-spacing:-.35pt"> F., </span>“Comme<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>un<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>Pilote<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>en<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>son<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>Navire”<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>en<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span><i>Archives<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>de<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>Philosophie<span style="letter-spacing: -.35pt"> </span>66</i>,<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>2003, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span> 163-169.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 7. Mansion, A., “L´immortalité de l´âme et de l´inntellect d´après Aristote” en<span style="letter-spacing:.7pt"> </span><i>Revue Philosophique de Louvain 51 </i>(31), 1953, pp. 444-472</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span style="font-size:10.0pt;font-family:Verdana;color:#231F20">8.<i> </i> </span><i> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Ibid</span></i><span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20">., <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing: -.05pt"> </span>460-465.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 9. Th. Tracy analizó en detalle las dificultades del pasaje y las variantes de  lectura, Cf. <span style="letter-spacing:-.2pt">Tracy., </span>“The Soul/Boatman  Analogy in Aristotle´s <i>De Anima</i>” en <i>Classical Philology 77</i>, 1982, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:.1pt"> </span>108-112</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.15pt"> 10. Ross, </span> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.3pt"> D., </span><i> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Aristotle De Anima</span></i><span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20">,  Clarendon Press, Oxford, 1961, <span style="letter-spacing:-.2pt">p.</span><span style="letter-spacing:-1.15pt"> </span>215.</span><span lang="EN-US"><u1:p></u1:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 11. Cf. Brague, R., <i>Aristote et la question du monde. Essai sur le contexte  cosmologique et anthropologique de l' ontologie</i>, <span style="letter-spacing:-.25pt">PUF, </span>París, 1988, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>506-508.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 12. Fischer,<span style="letter-spacing:-.3pt"> </span> <span style="letter-spacing:-.35pt">F.,</span><span style="letter-spacing:-.3pt"> </span><i>Über<span style="letter-spacing:-.3pt"> </span>technische<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>Metaphern<span style="letter-spacing: -.3pt"> </span>im<span style="letter-spacing:-.3pt"> </span>Griechischen<span style="letter-spacing:-.3pt"> </span>mit<span style="letter-spacing:-.3pt"> </span>besonderer<span style="letter-spacing:-.3pt"> </span>Berücksichtigung<span style="letter-spacing: -.3pt"> </span>des Seewesens&nbsp; und der Baukunst</i>, Nürnberg,<span style="letter-spacing:-.05pt"> </span>1899.</span><span lang="EN-US"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 13. Péron, <span style="letter-spacing:-.3pt">J., </span><i>Les images maritimes  de Pindare</i>, Klincksieck, <span style="letter-spacing:-.15pt">Paris, </span> 1974, <span style="letter-spacing:-.2pt">p.</span> 23.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 14. Rodríguez, A, <span style="letter-spacing:-.35pt">F., </span>“Origen de la  nave del estado en un papiro de Arquíloco<span style="letter-spacing:1.55pt"> </span>(56 A Diehl)” en <i>Aegyptus 35</i>,&nbsp; 2,&nbsp; 1955, pp. 206-210.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 15. Mott, L., <i>The Development of&nbsp; the Rudder, <span style="letter-spacing:-.2pt">A.D. </span>100-1600: A Technological Tale</i>,<span style="letter-spacing:-.75pt"> </span><span style="letter-spacing:-.15pt">Texas </span>University, 1991.</span><span lang="EN-US"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 16. Cf. Péron., <i>Les images maritimes...</i>, cit., <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>101-143. </span> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.2pt"> Tracy., </span> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> “The Soul/Boatman Analogy..., cit.,&nbsp; pp. 108-112.</span><span lang="EN-US"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 17. No<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>así<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>en<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>el<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>estoicismo,<span style="letter-spacing: -.55pt"> </span>Cf.<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>Th.<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span></span> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Bénatouïl.,<span style="letter-spacing:1.25pt"> </span><i> <span style="letter-spacing:-.15pt">Faire</span><span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>usage:<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>la<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>pratique<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>du<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span>stoïcisme</i>,<span style="letter-spacing:-.55pt"> </span> <span style="letter-spacing:-.15pt">Vrin, Paris,&nbsp; </span>2007, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:.4pt"> </span>20-25.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.2pt"> 18. Tracy., </span> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> “The Soul/Boatman Analogy..., cit., <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:.05pt"> </span>108-112.</span><span lang="EN-US"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.4pt"> 19. J. </span> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Mittelmann ha analizado detalladamente en varios artículos la interpretación de  la analogía de Alejandro, Cf. Mittelmann., “Neoplatonic Sailors and Peripatetic  Ships: Aristotle, Alexander, and Philoponus” en <i>Journal of the History of  Philosophy 51 </i>4, 2013, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span> 545-566. </span> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.15pt"> “Alejandro </span> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> y Aristóteles en torno a la causalidad motriz del alma” en <i>Estudios  filosóficos 40</i>, 2009, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span> 135-157, y “Una imagen dualista en el <i>De Anima </i>de Aristóteles” en <i> Quaderns de Filosofia I</i>, 2, 2014, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>11-33.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 20. Bruns, I., <i>Alexandri De anima liber cum Mantissa</i>, Reimer, Berlin,  1887, <span style="letter-spacing: -.2pt">p. </span>13, 8<span style="letter-spacing:-1.25pt"> </span> <span style="letter-spacing:-.15pt">ss.</span></span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify"> <span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 21. Cf. Vigo, A., <i>Zeit und Praxis bei Aristoteles</i>, Alber, Freiburg, 1996, <span style="letter-spacing: -.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:-.2pt"> </span>175-178.</span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 22. Cf. Mittelmann., “Neoplatonic Sailors and..., cit., <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span> <span style="letter-spacing: -.1pt">&nbsp;</span></span><span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20">559-561.</span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.6pt"> 23. P. </span> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Henry and H.-R. Schwyzer, <i>Plotini Opera t. I-III</i>, Desclée, <span style="letter-spacing:-.15pt">Paris, </span>1951-1973. Sobre este pasaje  de la cuarta Enéada IV 3, 21, Cf. A. Schniewind, “L´Âme estelle comme un marin  dans un navire?” en Ch. </span> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Erismann/A. Schniewind (Eds.), <i>Compléments de substance</i>, <span style="letter-spacing:-.15pt">Vrin, Paris, </span>2008, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:.55pt"> </span>281-282.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 24. Cf. Mittelmann, “Neoplatonic Sailors and..., cit., <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>553-556, y “Una imagen dualista  en el <i>De Anima </i>de Aristóteles” en Quaderns de Filosofia I, 2, 2014, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>22-25.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 25. Bruns., <i>Alexandri De anima</i>..., cit., <span style="letter-spacing:-.25pt">p. </span>16,<span style="letter-spacing:-.6pt"> </span>5-7</span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 26. Hayduck, M., <i>In Aristotelis De Anima libros Commentaria</i>, Reimer,  Berlin, 1897, <span style="letter-spacing:-.2pt">p. </span>224,<span style="letter-spacing:-.05pt"> </span>30-32.</span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 27. Husserl, E., <i>Cartensianische Meditationen und Pariser Vorträge</i>, M.  Nijhoff, The Hague, 1973, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:-.2pt"> </span>126-127.</span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 28.<i> Ibid</i>., <span style="letter-spacing:-.2pt">p.</span><span style="letter-spacing:-.05pt"> </span>128.</span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="PT-BR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 29. Landgrebe,<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>L.,<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>“Die<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>Phänomenologie<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>der<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>Leiblichkeit<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>und<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>das<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>Problem<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>der<span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>Materie” en L. Landgrebe (Ed.), <i>Beispiele Festschrifts für Eugen Fink  zum 60</i>. Geburtstag, M. Nijhoff, Den Haag, 1965, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>296,<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>303.</span><span lang="PT-BR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span style="font-size:10.0pt;font-family:Verdana;color:#231F20">30. Cf. <span style="letter-spacing:-.15pt">Walton, </span>R., <i>Husserl, Mundo,  Conciencia y Temporalidad</i>, Almagesto, Buenos Aires, 1993, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing: -.45pt"> </span>102-103.</span></p>  <u1:p></u1:p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 31. L. Landgrebe, “Die Phänomenologie der…,” cit., <span style="letter-spacing: -.15pt">pp.</span><span style="letter-spacing:-.25pt"> </span>303-304.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.15pt"> 32. Walton., </span><i> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Husserl, Mundo, Conciencia…</span></i><span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20">,  cit., <span style="letter-spacing: -.25pt">p.</span><span style="letter-spacing:.1pt"> </span>115.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 33. O´Brien, L.,&nbsp;&nbsp; <i>Self-Knowing Agents</i>, Oxford University Press, Oxford,  2007, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>201-202, 214-218.</span><span lang="EN-US"><u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 34.<i> Ibid</i>., <span style="letter-spacing:-.2pt">p.</span><span style="letter-spacing:-.05pt"> </span>217<u1:p></u1:p></span></p>     <p style="text-align: justify"><b> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana">Referencias  bibliográficas<u1:p></u1:p></span></b></p>     <!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 1. Maritain, <span style="letter-spacing:-.3pt">J., </span><i>Trois  réformateurs: Luther, Descartes, Rousseau</i>, Plon, <span style="letter-spacing:-.15pt">Paris, </span>1925, <span style="letter-spacing:-.15pt">pp. </span>79-83.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216180&pid=S0798-4324201600020000200001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 2. Marion, J-L., <i>Sur la pensée passive de Descartes</i>, <span style="letter-spacing:-.25pt">PUF, </span>Paris,<span style="letter-spacing:-.7pt"> </span>2013.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216181&pid=S0798-4324201600020000200002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span style="font-size:10.0pt;font-family:Verdana;color:#231F20">3. </span> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Descartes.,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span><i>Discurso<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>del<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>método</i>,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Edición<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>bilingüe<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>de<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Mario<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Caimi,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Colihue,<span style="letter-spacing:-.45pt"> </span>Buenos Aires, 2004.</span><span lang="ES-VE"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216182&pid=S0798-4324201600020000200003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span style="font-size:10.0pt;font-family:Verdana;color:#231F20">4. Heymann, E., <i>Decantaciones kantianas</i>, <span style="letter-spacing:-.35pt">UCV, </span> Caracas, 1999.</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216183&pid=S0798-4324201600020000200004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 5. Manzini,<span style="letter-spacing:-.35pt"> F., </span>“Comme<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>un<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>Pilote<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>en<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>son<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>Navire”<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>en<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span><i>Archives<span style="letter-spacing:-.4pt"> </span>de<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>Philosophie<span style="letter-spacing: -.35pt"> </span>66</i>,<span style="letter-spacing:-.35pt"> </span>2003.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216184&pid=S0798-4324201600020000200005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 6. Mansion, A., “L´immortalité de l´âme et de l´inntellect d´après Aristote” en<span style="letter-spacing:.7pt"> </span><i>Revue Philosophique de Louvain 51 </i>(31), 1953.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216185&pid=S0798-4324201600020000200006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.15pt"> 7. Ross, </span> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20; letter-spacing: -.3pt"> D., </span><i> <span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Aristotle De Anima</span></i><span lang="EN-US" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20">,  Clarendon Press, Oxford, 1961.</span><span lang="EN-US"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216186&pid=S0798-4324201600020000200007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 8. Brague, R., <i>Aristote et la question du monde. Essai sur le contexte  cosmologique et anthropologique de l' ontologie</i>, <span style="letter-spacing:-.25pt">PUF, </span>París, 1988.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216187&pid=S0798-4324201600020000200008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p style="text-align: justify"> <span lang="FR" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> 9. Péron, <span style="letter-spacing:-.3pt">J., </span><i>Les images maritimes  de Pindare</i>, Klincksieck, <span style="letter-spacing:-.15pt">Paris, </span> 1974.</span><span lang="FR"><u1:p></u1:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216188&pid=S0798-4324201600020000200009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref -->10. </span> <span lang="ES-VE" style="font-size: 10.0pt; font-family: Verdana; color: #231F20"> Rodríguez, A, <span style="letter-spacing:-.35pt">F., </span>“Origen de la nave  del estado en un papiro de Arquíloco<span style="letter-spacing:1.55pt"> </span> (56 A Diehl)” en <i>Aegyptus 35</i>,&nbsp; 2,&nbsp; 1955.</span><u1:p></u1:p>    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=2216189&pid=S0798-4324201600020000200010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Maritain]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Trois réformateurs: Luther, Descartes, Rousseau]]></source>
<year>1925</year>
<page-range>79-83</page-range><publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Plon]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marion]]></surname>
<given-names><![CDATA[J-L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Sur la pensée passive de Descartes]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[PUF]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Descartes]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Discurso del método]]></source>
<year>2004</year>
<publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Colihue]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Heymann]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Decantaciones kantianas]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Caracas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UCV]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Manzini]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[Comme un Pilote en son Navire]]></article-title>
<source><![CDATA[Archives de Philosophie]]></source>
<year>2003</year>
<volume>66</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mansion]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[“L´immortalité de l´âme et de l´inntellect d´après Aristote”]]></article-title>
<source><![CDATA[Revue Philosophique de Louvain]]></source>
<year>1953</year>
<volume>51</volume>
<numero>31</numero>
<issue>31</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ross]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Aristotle De Anima]]></source>
<year>1961</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Clarendon Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brague]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Aristote et la question du monde: Essai sur le contexte cosmologique et anthropologique de l' ontologie]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[París ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[PUF]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Péron]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Les images maritimes de Pindare]]></source>
<year>1974</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Klincksieck]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[A, F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Origen de la nave del estado en un papiro de Arquíloco (56 A Diehl)]]></article-title>
<source><![CDATA[Aegyptus]]></source>
<year>1955</year>
<volume>35</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
